{"id":608,"date":"2014-05-29T17:18:40","date_gmt":"2014-05-29T14:18:40","guid":{"rendered":"https:\/\/tesam.org.tr\/?p=608"},"modified":"2019-04-19T11:41:15","modified_gmt":"2019-04-19T08:41:15","slug":"bor-raporu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tesam.org.tr\/en\/bor-raporu\/","title":{"rendered":"Bor Raporu"},"content":{"rendered":"

.  BOR NED\u0130R?<\/strong><\/h3>\n

Bor, periyodik tabloda B simgesiyle g\u00f6sterilen, atom numaras\u0131 5, atom a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 10,81, yo\u011funlu\u011fu 2,84 gr\/cm3, ergime noktas\u0131 2300 oC ve kaynama noktas\u0131 2550 oC olan, metalle ametal aras\u0131 yar\u0131 iletken \u00f6zelliklere sahip bir elementtir. Genellikle do\u011fada tek ba\u015f\u0131na de\u011fil, ba\u015fka elementlerle bile\u015fikler halinde bulunur. Tabiatta yakla\u015f\u0131k 230 \u00e7e\u015fit bor minerali vard\u0131r. Oksijenle ba\u011f yapmaya yatk\u0131n olmas\u0131 sebebiyle pek \u00e7ok de\u011fi\u015fik bor-oksijen bile\u015fimi bulunmaktad\u0131r. Bor-oksijen bile\u015fimlerinin genel ad\u0131 boratt\u0131r.<\/p>\n

\u00c7e\u015fitli metal veya ametal elementlerle yapt\u0131\u011f\u0131 bile\u015fiklerin g\u00f6sterdi\u011fi de\u011fi\u015fik \u00f6zellikler, end\u00fcstride pek \u00e7ok \u00e7e\u015fit bor bile\u015fi\u011finin kullan\u0131lmas\u0131na imkan sa\u011flamaktad\u0131r. Bor, bile\u015fiklerinde metal d\u0131\u015f\u0131 bile\u015fikler gibi davran\u0131r, ancak, farkl\u0131 olarak saf bor, karbon gibi elektrik iletkenidir. Bor hidratlar silikon ve karbon bile\u015fiklerine benzer \u00f6zellikler g\u00f6sterir. Kristalize bor g\u00f6r\u00fcn\u00fcm ve optik \u00f6zellikleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan elmasa benzemektedir ve neredeyse elmas kadar serttir. End\u00fcstriyel a\u00e7\u0131dan \u00f6nemli bor bile\u015fikleri aras\u0131nda boraks (tinkal, sodyum k\u00f6kenli bor bile\u015fikleri) kolemanit (kalsiyum k\u00f6kenli bor bile\u015fikleri), \u00fcleksit (sodyum-kalsiyum k\u00f6kenli bor bile\u015fikleri) ana gruplamas\u0131 alt\u0131nda kernit, probertit, szyabelit, datolit, sasolit, boraks dekahidrat, boraks pentahidrat, susuz boraks, borik asit, sodyum per borat, susuz borik asit, hidroborasit say\u0131labilir. Bor madenlerinin de\u011feri genellikle i\u00e7indeki B2O3 (bor oksit) ile \u00f6l\u00e7\u00fclmekte, y\u00fcksek oranda B2O3 bile\u015fi\u011fine sahip olanlar daha de\u011ferli kabul edilmektedir.<\/p>\n

Bu mineraller aras\u0131nda en \u00f6nemlileri tinkal ve kolemanittir. \u00dcleksit, kernit, probertit ve szyabelit de ticari a\u00e7\u0131dan \u00f6nemlidir. Madencilik faaliyetleri sonucunda genellikle zenginle\u015ftirilmi\u015f \u00fcleksit, tinkal, kolemanit, boraks veya borik asit gibi mineraller elde edilir. Bor kullan\u0131larak \u00fcretilen bor bile\u015fiklerinin ise en \u00f6nemlileri boraks pentahidrat, susuz boraks, boraks dekahidrat ve borik asittir.<\/p>\n

Bor madenleri, topraktan \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131ktan (t\u00fcvenan cevher) sonra k\u0131rma, eleme, y\u0131kama ve \u00f6\u011f\u00fctme i\u015flemlerini m\u00fcteakip, ilgili sanayilerin kullan\u0131m\u0131na haz\u0131r hale getirilmektedir.<\/p>\n

II. BOR MADEN\u0130N\u0130N KULLANIM ALANLARI<\/h3>\n

Bor bile\u015fikleri, \u00f6zellikle de boraks binlerce y\u0131ldan beri kullan\u0131lmaktad\u0131r. Babillerin bor’u k\u0131ymetli e\u015fyalar\u0131n ergitilmesinde, M\u0131s\u0131rl\u0131lar\u0131n mumyalamada, Eski Yunanl\u0131lar\u0131n ve Romal\u0131lar\u0131n temizlikte, M\u0131s\u0131rl\u0131lar\u0131n, Mezopotamya uygarl\u0131lar\u0131n\u0131n ve Araplar\u0131n baz\u0131 hastal\u0131klar\u0131n tedavisinde bor’dan yararland\u0131\u011f\u0131 bilinmektedir.<\/p>\n

Bor bile\u015fikleri, \u00f6zellikle boraks y\u00fczy\u0131llard\u0131r bilindi\u011fi halde borun saf elementi ilk kez 1808 y\u0131l\u0131nda Frans\u0131z kimyager Joseph Gay-Lussac ve Baron Louis Thenard ve ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak \u0130ngiliz kimyager Sir Humphry Davy taraf\u0131ndan haz\u0131rlanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Hafifli\u011fi, gerilmeye olan direnci ve kimyasal etkilere dayan\u0131kl\u0131l\u0131\u011f\u0131 sebebiyle; plastiklerde, sanayi elyaf\u0131 \u00fcretiminde, lastik ve ka\u011f\u0131t end\u00fcstrisinde,  tar\u0131mda, n\u00fckleer enerji santrallerinde, roket yak\u0131tlar\u0131nda da kullan\u0131lmaktad\u0131r. Cam\u0131n \u0131s\u0131yla genle\u015fmesini \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde indirgedi\u011fi, cam\u0131 asite ve \u00e7izilmeye kar\u015f\u0131 korudu\u011fu, titre\u015fim, y\u00fcksek \u0131s\u0131 ve \u0131s\u0131 \u015foklar\u0131na kar\u015f\u0131 dayan\u0131kl\u0131l\u0131\u011f\u0131 sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in \u0131s\u0131ya dayan\u0131kl\u0131 cam gere\u00e7leri ve elektronik ve uzay ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda kullan\u0131lacak \u00fcst\u00fcn nitelikli camlar\u0131n \u00fcretiminde de \u00f6nemli yeri vard\u0131r.<\/p>\n

Baz\u0131 bor bile\u015fikleri y\u00fcksek sertlik derecesine sahiptir. (Moh skalas\u0131na g\u00f6re sertlik derecesi 9-elmas\u0131nki 10). Bu sebeple, a\u015f\u0131nd\u0131r\u0131c\u0131 ve \u0131\u015f\u0131kk\u0131ran olarak, metalleri ve s\u00fcper ala\u015f\u0131mlar\u0131 kesme, bileme ve cilalamada kullan\u0131lmaktad\u0131r. Bor bile\u015fikleri tungsten karb\u00fcre g\u00f6re daha y\u00fcksek kesme oran\u0131na, s\u00fcrekli-a\u011f\u0131r-i\u015f g\u00f6rme kabiliyetine sahiptir ve so\u011futuculara ihtiya\u00e7 g\u00f6stermez.<\/p>\n

Bor ve hidratlar\u0131 birim a\u011f\u0131rl\u0131k ba\u015f\u0131na yanma s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 en y\u00fcksek olan elementtir (25,120 Btu\/lb yanma s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131na sahiptir (hava gaz\u0131n\u0131nki 18,500 Btu\/lb)). Bu sebeple hava ve uzay ta\u015f\u0131tlar\u0131 i\u00e7in yak\u0131t olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir, ancak maliyetlerin y\u00fcksekli\u011fi ve zararl\u0131 son \u00fcr\u00fcnleri ticari kullan\u0131m\u0131 engellemektedir. Dibor-hidrat (B2H6), penta bor (B5H9) and dekabor (B10H14)’un yak\u0131t ama\u00e7l\u0131 kullan\u0131lmas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Di\u011fer taraftan,10-hidroksi\u20139,10-boroar-openatren hidrokarbon yak\u0131tlar i\u00e7in \u00e7ok etkin bir anti-oksidan katk\u0131 olup, sodyum bor hidrat da Amerikan Deniz Kuvvetlerinde ayn\u0131 ama\u00e7la jet yak\u0131t\u0131 olarak kullan\u0131lmaktad\u0131r. Yine, bor triklorid veya florid petrol ar\u0131t\u0131m\u0131nda kataliz\u00f6r olarak ve bor nikel kataliz\u00f6r\u00fc de karbon monoksidin yak\u0131ta \u00e7evrilmesinde kullan\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n

Japon bilim adamlar\u0131nca, 2001 y\u0131l\u0131 \u015eubat ay\u0131nda, magnezyum diboridin gelece\u011fin s\u00fcper iletkeni olabilece\u011fi ke\u015ffedilmi\u015ftir. S\u00fcper iletkenlik, s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n belli bir noktan\u0131n alt\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclmesiyle (kritik s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n alt\u0131na) her t\u00fcrl\u00fc elektriksel direncin kaybolmas\u0131 durumudur. S\u00fcper iletkenli\u011fin genellikle -273 0C olan mutlak s\u0131f\u0131r noktas\u0131na yak\u0131n s\u0131cakl\u0131kta ger\u00e7ekle\u015fmesi ve bu derece d\u00fc\u015f\u00fck bir s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirmenin pahal\u0131 olu\u015fu, \u00e7ok daha y\u00fcksek kritik s\u0131cakl\u0131\u011fa sahip olan magnezyum diboridi ucuz ve verimli bir alternatif haline getirmektedir. S\u00fcper iletkenler, \u00e7ok y\u00fcksek ak\u0131m yo\u011funluklar\u0131n\u0131 hi\u00e7bir enerji kayb\u0131na neden olmadan ta\u015f\u0131yabildikleri i\u00e7in santrallerden \u015fehirlere verimli enerji iletimi, g\u00fc\u00e7l\u00fc m\u0131knat\u0131s isteyen uygulamalar (magnetik rezonans, maglev trenleri vs.), b\u00fcy\u00fck miktarlarda enerjinin manyetik alan depolanmas\u0131 ya da mikro elektronikte istenmeyen \u0131s\u0131n\u0131n \u00f6nlenmesi gibi bir \u00e7ok uygulama alan\u0131na sahiptir.<\/p>\n

Diz\u00fcst\u00fc bilgisayarlar, cep telefonlar\u0131, avu\u00e7 i\u00e7i bilgisayarlar\u0131 ve di\u011fer mobil ileti\u015fim ara\u00e7lar\u0131nda kullan\u0131lan ak\u0131m levhalar\u0131n\u0131n vazge\u00e7ilmez hammaddelerinden biri de bordur.<\/p>\n

Bor bile\u015fikleri ve bor lifleri (fiber) plastiklerde veya metallerde y\u00fcksek dayan\u0131kl\u0131l\u0131\u011fa ve esnekli\u011fe sahiptir. Bu geli\u015fmi\u015f bile\u015fikler askeri alanda, \u00f6zellikle hava ve uzay ara\u00e7lar\u0131nda kullan\u0131lmaktad\u0131r. Plastiklerde borlu lifler, al\u00fcminyum ve titanyumun 6 kat\u0131 kadar sertlik\/yo\u011funluk oran\u0131na sahiptir. Y\u00fcksek \u0131s\u0131ya dayan\u0131kl\u0131l\u0131\u011f\u0131, esnekli\u011fi, hafifli\u011fi, g\u00fc\u00e7 ve \u00fcretim kolayl\u0131\u011f\u0131 ile birle\u015ftirmektedir. Bu \u00f6zellikleri sebebiyle jet motorlar\u0131n\u0131n kompres\u00f6r b\u0131\u00e7aklar\u0131nda, kanat\u00e7\u0131klar\u0131nda, d\u00fcmenlerinde kullan\u0131lmaktad\u0131r. Bor bile\u015fiklerinin kullan\u0131lmas\u0131, titanyumla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda F14, Tomcat, F15 Eagle ve B1 bombard\u0131man u\u00e7aklar\u0131n a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 91 kg azaltmaktad\u0131r. Uzay mekiklerinde 137 kg’a kadar a\u011f\u0131rl\u0131k tasarrufu sa\u011flanabilmektedir.[1]\n

Piyade t\u00fcfe\u011fi, tabanca, top, tank \u00fcretiminde, z\u0131rhl\u0131 personel ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131n z\u0131rhlar\u0131n\u0131 g\u00fc\u00e7lendirici seramik plaklarda da bor kullan\u0131lmaktad\u0131r. Borla g\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f cam malzemelerin iletken olmayan ve d\u00fc\u015f\u00fck dielektrik \u00f6zelli\u011fi onlar\u0131 radara kar\u015f\u0131 g\u00f6r\u00fcnmez k\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in askeri te\u00e7hizat yap\u0131m\u0131nda \u00f6nemlidir. ABD ordusu taraf\u0131ndan kullan\u0131lan gizli teknoloji \u00fcr\u00fcn\u00fc Stealth Fighter (hayalet u\u00e7aklar) ve donan\u0131mlar\u0131n\u0131n imalinde de bor ve rafine bor \u00fcr\u00fcnlerinin kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir.[2]\n

Bor karbid ve fiber cam\u0131n bir bile\u015fimi 30 kalibre kur\u015funu durduracak \u015fekilde geli\u015ftirilmi\u015f olup, AH-10 Kobra helikopterlerinin koltuklar\u0131nda kullan\u0131lmaktad\u0131r.[3]\n

“BNCT (Boron Neutron Capture Therapy) kanser tedavisinde kullan\u0131lmaktad\u0131r. \u00d6zellikle beyin kanserinin tedavisinde hasta h\u00fccrelerin se\u00e7ilerek imha edilmesine yaramas\u0131 ve sa\u011fl\u0131kl\u0131 h\u00fccrelere zarar\u0131n\u0131n minimum d\u00fczeyde olmas\u0131 nedeniyle tercih sebebi olabilmektedir”.<\/p>\n

Bor, bitki geli\u015fimi i\u00e7in \u00f6nemli 16 temel bitki besininden biridir. Topra\u011f\u0131n \u00fcst tabakalar\u0131ndaki bor’un \u00e7o\u011funlu\u011fu \u00e7\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015f bitki dokular\u0131ndan kaynaklanmaktad\u0131r. Bor, bitkilerde \u015fekerin hormon faaliyeti \u00fczerindeki etkisini, fotosentez miktar\u0131n\u0131, k\u00f6klerin b\u00fcy\u00fcmesini ve havadan emilen karbon dioksit miktar\u0131n\u0131 art\u0131r\u0131r. Bor’un bir di\u011fer i\u015flevi h\u00fccre b\u00fcy\u00fcmesi ve yap\u0131s\u0131 olup, bor eksikli\u011fi h\u00fccre duvarlar\u0131n\u0131 inceltici etki yapmaktad\u0131r. Ancak, bor’un \u00e7ok y\u00fcksek konsantrasyonda bulunmas\u0131 toksik etki de yapabilmektedir. [4]\n

Bor eksikli\u011fi g\u00f6r\u00fclen bitkilerde susuz boraks ve boraks pentahidrattan mam\u00fcl bir g\u00fcbre kullan\u0131lmaktad\u0131r. “Ayr\u0131ca suda eriyebilen sodyum pentaborat veya disodyum ektaborattan mahsul\u00fcn \u00fczerine p\u00fcsk\u00fcrt\u00fclmek suretiyle faydalan\u0131lmaktad\u0131r. Bor, sodyum klorat ve bromosol gibi bile\u015fiklerle birlikte yabani otlar\u0131n yok edilmesi veya topra\u011f\u0131n sterille\u015ftirilmesi gereken durumlarda da kullan\u0131lmaktad\u0131r.”<\/p>\n

“Atom reakt\u00f6rlerinde borlu \u00e7elikler, bor karb\u00fcrler ve titanbor ala\u015f\u0131mlar\u0131 kullan\u0131l\u0131r. Paslanmaz borlu \u00e7elik, n\u00f6tron absorban\u0131 olarak tercih edilmektedir. Yakla\u015f\u0131k her bir bor atomu bir n\u00f6tron absorbe etmektedir. Atom reakt\u00f6rlerinin kontrol sistemleri ile so\u011futma havuzlar\u0131nda ve reakt\u00f6r\u00fcn alarm ile kapat\u0131lmas\u0131nda (B10) bor kullan\u0131l\u0131r. Ayr\u0131ca, n\u00fckleer at\u0131klar\u0131n depolanmas\u0131 i\u00e7in kolemanit kullan\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n

N\u00fckleer reakt\u00f6rlerde radyoaktif malzemenin fisyonu sonucunda \u0131s\u0131, alfa ve beta par\u00e7ac\u0131klar\u0131, gama \u0131\u015f\u0131nlar\u0131 ve n\u00f6tronlar a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kar. N\u00f6tronlara kalkan olarak kullan\u0131lan en \u00f6nemli malzemeler, hidrojen, lityum, polietilen ve su olup, kalkan olarak kullan\u0131lan malzemelerin \u00e7o\u011fu ikincil gama \u0131\u015f\u0131n\u0131 yaymakta, bu da \u0131s\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcrme ve tekrar kalkan uygulamay\u0131 gerektirmektedir. Bor, termal n\u00f6tronlar\u0131 emme kabiliyeti a\u00e7\u0131s\u0131ndan tektir. Sadece hafif bir gama \u0131\u015f\u0131n\u0131 \u00e7\u0131karmakta ve alfa par\u00e7ac\u0131klar\u0131n\u0131 kolayca emmektedir.”[5]\n

“Termal depolama pillerindeki, sodyum s\u00fclfat ve su ile yakla\u015f\u0131k %3 a\u011f\u0131rl\u0131ktaki  boraks dekahidrat\u0131n kimyasal kar\u0131\u015f\u0131m\u0131 g\u00fcnd\u00fcz g\u00fcne\u015f enerjisini depolay\u0131p gece \u0131s\u0131nma amac\u0131yla kullan\u0131labilmektedir. Ayr\u0131ca, binalarda tavan malzemesine konuldu\u011fu taktirde g\u00fcne\u015f \u0131\u015f\u0131nlar\u0131n\u0131 emerek, evlerin \u0131s\u0131nmas\u0131n\u0131 sa\u011flayabilmektedir.”[6]\n

\u00c7inko borat ve disodyum oktaborat tetrahidrat antimikrobiyal \u00f6zellikleri sebebiyle ah\u015fap koruyucu olarak kullan\u0131lmaktad\u0131r.[7]\n

“(…) bor, demir ve nadir toprak elementleri kombinasyonu (METGLAS) % 70 enerji tasarrufu sa\u011flamaktad\u0131r. Bu g\u00fc\u00e7l\u00fc manyetik \u00fcr\u00fcn; bilgisayar disk s\u00fcr\u00fcc\u00fcleri, otomobillerde direk ak\u0131m-motorlar\u0131 ve ev e\u015fyalar\u0131 ile portatif g\u00fc\u00e7 aletlerinde kullan\u0131lmaktad\u0131r. Sodyum borohidrat, at\u0131k sulardaki civa, kur\u015fun, g\u00fcm\u00fc\u015f gibi a\u011f\u0131r metallerin sulardan temizlenmesi amac\u0131yla kullan\u0131lmaktad\u0131r.”[8]\n

Bor bile\u015fiklerini \u00e7e\u015fitli end\u00fcstriyel kullan\u0131mlara uygun hale getirmek i\u00e7in gereken i\u015flemlerin derecesi \u00e7ok \u00e7e\u015fitlilik g\u00f6stermektedir. Baz\u0131 sanayiler mineral konsantreleri kullan\u0131rken, di\u011ferleri rafine bor \u00fcr\u00fcnleri kullan\u0131r. Baz\u0131 durumlarda t\u00fcketiciler bulunabilirlik ve fiyata g\u00f6re mineral konsantrelerle veya rafine borlar aras\u0131nda veya farkl\u0131 rafine borlar aras\u0131nda ikame yapabilmektedirler. \u00dcleksit, borik asit, boraks \u00fcretiminde ve sodyumun bulunmas\u0131 istenilmeyen \u00e7e\u015fitli direkt uygulamalarda kullan\u0131lmaktad\u0131r. Boraks pentahidrat, boraks dekahidrat, susuz boraks, borik asit, bor oksit, zenginle\u015ftirilmi\u015f kolemanit ve zenginle\u015ftirilmi\u015f \u00fcleksit gibi hacimli bor \u00fcr\u00fcnleri t\u00fcketilen toplam bor’un y\u00fcksek bir oran\u0131n\u0131 olu\u015fturmaktad\u0131r.<\/p>\n

III. D\u00dcNYA BOR REZERVLER\u0130 VE   \u00dcRET\u0130M\u0130<\/h3>\n

T\u00fcrkiye bor kaynaklar\u0131nda d\u00fcnyada birinci durumdad\u0131r. D\u00fcnya toplam rezervinin 63%’\u00fc T\u00fcrkiye’de bulunmaktad\u0131r. Bu rakamlar\u0131n devletle\u015ftirmeyi m\u00fcteakip Eti Holding A.\u015e.’de toplanan ve yakla\u015f\u0131k 20,000 km2’lik imtiyazl\u0131 sahalarda 15-20 y\u0131l \u00f6ncesine ait, k\u0131smi \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f bor havzalar\u0131na ait veriler oldu\u011fu g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurulmal\u0131d\u0131r. T\u00fcrkiye’deki bor madenlerinin yerlerini ve miktarlar\u0131n\u0131 belirleyen kapsaml\u0131 bir ara\u015ft\u0131rma hen\u00fcz yap\u0131lmad\u0131\u011f\u0131ndan, T\u00fcrkiye’nin asl\u0131nda d\u00fcnya rezervlerinin daha da b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131n\u0131 elinde tutuyor olabilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir. Yeni arama \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n yap\u0131lmas\u0131yla T\u00fcrkiye bor rezervlerinin iki kat\u0131na bile \u00e7\u0131kabilece\u011fi iddia edilmektedir. T\u00fcrkiye’den sonra ikinci kaynak \u00fclke ABD olup, d\u00fcnya rezervlerinin %13’\u00fc civar\u0131nda bir pay\u0131 oldu\u011fu bilinmektedir. Ancak ABD, bor’u uzun s\u00fcredir end\u00fcstrinin \u00e7e\u015fitli alanlar\u0131nda kullanmakta oldu\u011fundan, yak\u0131n gelecekte bor rezervlerinin t\u00fckenmesi tehlikesi ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yad\u0131r. Bu sebeple ABD, kalan bor madenlerinin bir k\u0131sm\u0131n\u0131 “stratejik rezerv” ilan ederek \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131n\u0131 durdurmu\u015ftur. T\u00fcrkiye’deki bor madenlerinin kalitesi ABD’dekinden y\u00fcksektir. D\u00fcnya bor rezervlerinin kalan k\u0131sm\u0131 Rusya, \u00c7in, \u015eili, Bolivya, Peru, Arjantin, S\u0131rbistan’da bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n

D\u00fcnyada i\u015fletilen toplam 496 milyon tonluk rezervin 375 milyon tonu T\u00fcrkiye’dedir. D\u00fcnyada i\u015fletilen ve tahmin edilen bor madeni rezervlerinin B2O3 miktarlar\u0131na g\u00f6re da\u011f\u0131l\u0131m y\u00fczdeleri a\u015fa\u011f\u0131daki tabloda verilmi\u015ftir:<\/p>\n

Tablo\u20131: Bor D\u00fcnya Rezervi<\/strong><\/p>\n

\u00dcLKE<\/p>\n

G\u00d6R\u00dcN\u00dcR EKONOM\u0130K REZERV<\/p>\n

TOPLAM REZERV (G\u00d6R.+MUH.+M\u00dcM.)G\u00d6R\u00dcN\u00dcR EKONOM\u0130K REZERV \u00d6MR\u00dc (YIL)<\/p>\n

TOPLAM REZERV \u00d6MR\u00dc (YIL)<\/p>\n

B\u0130N TON B2O3<\/p>\n

T\u00dcRK\u0130YE375,000644,000240412<\/p>\n

ABD45,000105,0003376<\/p>\n

RUSYA28,000140,0001678<\/p>\n

\u00c7\u0130N27,00036,0001723<\/p>\n

\u015e\u0130L\u01308,00041,000526<\/p>\n

BOL\u0130VYA4,00019,000312<\/p>\n

PERU4,00022,000314<\/p>\n

ARJANT\u0130N2,0009,00016<\/p>\n

SIRB\u0130STAN3,0003,00022<\/p>\n

TOPLAM496,0001,019,000320649<\/p>\n

Kaynak: http:\/\/www.maden.org.tr\/yeni3\/yayinlar\/raporlar\/borraporu.htm (Eti Holding A.\u015e.)<\/p>\n

T\u00fcrkiye’nin bor madenlerinin rezerv \u00f6mr\u00fc 412 y\u0131l iken, d\u00fcnyan\u0131n ikinci b\u00fcy\u00fck rezerv \u00fclkesi ABD’nin bor rezervleri 76 y\u0131ll\u0131k \u00f6mre sahiptir. D\u00fcnya rezervleri ve bu rezervlerin t\u00fcketim art\u0131\u015f h\u0131zlar\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulunduruldu\u011funda 50-80 y\u0131l sonra \u00fclkemiz bor yataklar\u0131n\u0131n d\u00fcnyadaki tek bor kayna\u011f\u0131 olma ihtimali y\u00fcksektir.<\/p>\n

D\u00fcnyada az say\u0131da bor minerali \u00fcreticisi \u00fclke bulunmaktad\u0131r. En b\u00fcy\u00fck \u00fcreticiler T\u00fcrkiye (Eti Bor A.\u015e.) ve ABD (Rio Tinto Borax)’dir. Bor \u00fcr\u00fcnleri sanayileri ise Bat\u0131 Avrupa, Kuzey Amerika ve Japonya’daki az say\u0131da firmada yo\u011funla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7in buna istisna te\u015fkil etmektedir. \u00c7in’de \u00e7ok say\u0131da k\u00fc\u00e7\u00fck firma k\u0131s\u0131tl\u0131 \u00e7e\u015fitte \u00fcr\u00fcn \u00fcretmektedir.<\/p>\n

Bor minerallerinin d\u00fcnyadaki \u00f6nemli \u00fcreticileri ve yap\u0131lan \u00fcretim miktarlar\u0131 a\u015fa\u011f\u0131daki tabloda yer almaktad\u0131r:<\/p>\n

Tablo-2: D\u00fcnya Bor Mineralleri \u00dcretimi<\/strong><\/p>\n

1970-2001 (000 ton B2O3)<\/p>\n

T\u00fcrkiyeABDToplam<\/strong><\/p>\n

1970<\/strong>122510762<\/p>\n

1971<\/strong>229515878<\/p>\n

1972<\/strong>248551960<\/p>\n

1973<\/strong>2556021020<\/p>\n

1974<\/strong>2915621038<\/p>\n

1975<\/strong>242547  975<\/p>\n

1976 <\/strong>220572  948<\/p>\n

1977<\/strong>301  6671129<\/p>\n

1978 <\/strong>3467061242<\/p>\n

1979 <\/strong>2817251191<\/p>\n

1980<\/strong>3207101222<\/p>\n

1981<\/strong>3336711189<\/p>\n

1982 <\/strong>306  551 1040<\/p>\n

1983 <\/strong>260  5781018<\/p>\n

1984 <\/strong>3316051122<\/p>\n

1985<\/strong>259 5771026<\/p>\n

1986 <\/strong>349  5711120<\/p>\n

1987 <\/strong>374  6251265<\/p>\n

1988<\/strong>473 5781338<\/p>\n

1989<\/strong>4475621317<\/p>\n

1990 <\/strong>4766081359<\/p>\n

1991 <\/strong>4606261355<\/p>\n

1992<\/strong>402554  1284<\/p>\n

1993<\/strong>410  574  1292<\/p>\n

1994<\/strong>433550  1325<\/p>\n

1995<\/strong>4357281529<\/p>\n

1996 <\/strong>494  5811438<\/p>\n

1997 <\/strong>549 6041507<\/p>\n

1998<\/strong>552 5871505<\/p>\n

1999<\/strong>536 6181522<\/p>\n

2000<\/strong>504 5461431<\/p>\n

2001 <\/strong>5176501546<\/p>\n

Kaynak: Boron Statistics (A. Buckingham ve Phyllis A. Lyday) , Eti Bor A.\u015e.<\/strong><\/p>\n

2001 y\u0131l\u0131 itibariyle, B2O3 baz\u0131nda en b\u00fcy\u00fck \u00fcretici 650,000 ton  ile ABD’dir. Onu 517,000 ton ile T\u00fcrkiye izlemektedir. Toplam \u00fcretimde (1,546,000 ton) ABD ve T\u00fcrkiye’nin paylar\u0131 s\u0131ras\u0131yla %42, %33,4’dir. D\u00fcnya bor \u00fcretiminde T\u00fcrkiye’nin ve ABD’nin yeri \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fcn br\u00fct ton veya (B2O3) baz\u0131nda yap\u0131lmas\u0131na g\u00f6re de\u011fi\u015fiklik g\u00f6stermektedir. Br\u00fct a\u011f\u0131rl\u0131k olarak 1992 y\u0131l\u0131ndan beri T\u00fcrkiye, ABD’yi ge\u00e7erek bor minerallerinin d\u00fcnyadaki en b\u00fcy\u00fck \u00fcreticisi olmu\u015ftur. 2001 y\u0131l\u0131nda ABD’nin bor mineralleri \u00fcretimi br\u00fct a\u011f\u0131rl\u0131k olarak 1,300,000 ton iken, T\u00fcrkiye’ninki 1,476,000 tondur. Ancak, bor oksit (B2O3) i\u00e7eri\u011fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan de\u011ferlendirildi\u011finde, ABD’nin \u00fcretimi T\u00fcrkiye’ninkini ge\u00e7mektedir. Parasal bazda ise Eti Holding pazar\u0131n %20-23’une sahipken, US Borax %65-70’ine sahip durumdad\u0131r. Bu durum  b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde Eti Bor A.\u015e.’in pazar\u0131 yeterince kontrol edememesinden ve US Borax pazarda sadece katma de\u011feri y\u00fcksek rafine bor \u00fcr\u00fcnleri satarken Eti Bor A.\u015e.’nin \u00fcr\u00fcn portf\u00f6y\u00fcnde katma de\u011feri d\u00fc\u015f\u00fck ham bor’un \u00f6nemli yer tutmas\u0131ndan kaynaklanmaktad\u0131r.<\/p>\n

T\u00fcrkiye ve Amerika Birle\u015fik Devletleri’nin bor mineralleri \u00fcretimlerinin (B2O3 baz\u0131nda) y\u0131llar i\u00e7inde izledi\u011fi e\u011filim a\u015fa\u011f\u0131daki grafikte g\u00f6r\u00fclmektedir:<\/strong><\/p>\n

Grafikten de a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi T\u00fcrkiye’deki \u00fcretimin art\u0131\u015f e\u011filimi ABD’ninkinin \u00e7ok \u00fcst\u00fcndedir. Son otuz iki y\u0131lda T\u00fcrkiye’nin \u00fcretimi ortalama y\u0131ll\u0131k %6,47 oran\u0131nda artarken, ayn\u0131 rakam ABD’nde %1,3’te kalm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

T\u00fcrkiye’nin son otuz iki y\u0131ldaki \u00fcretiminin zaman serisi olarak analizini yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda serinin 1. derece k\u0131smi oto-korrelasyon g\u00f6sterdi\u011fini g\u00f6rmekteyiz. Serinin bu \u00f6zelli\u011fini g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurarak \u00fcretimin cari de\u011ferinin bir y\u0131l gecikmeli \u00fcretim de\u011ferleri \u00fczerine regresyonunu yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda Tablo-3’de verilen sonu\u00e7lar elde edilmektedir.<\/p>\n

Tablo-3: \u00dcretim Zaman Serisi Regresyon Sonu\u00e7lar\u0131<\/strong><\/p>\n

\u00dcretimKatsay\u0131Std. HatatP>t<\/p>\n

\u00dcretim-10.8530.07611.2040.000<\/p>\n

Regresyon Sabiti66.07228.8322.2920.029<\/p>\n

R2=0.812<\/p>\n

R2=0.806<\/p>\n

Tablo-3’den de g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi, bir d\u00f6nem \u00f6nceki \u00fcretim de\u011ferlerinin \u00fcretim zaman serisindeki de\u011fi\u015fiklikleri a\u00e7\u0131klama g\u00fcc\u00fc y\u00fcksektir. Bu anlamda, seri %85 gibi \u00e7ok y\u00fcksek bir zaman ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131 g\u00f6stermektedir. Di\u011fer bir deyi\u015fle, \u00fcretime gelen \u015foklar (bu seride genellikle pozitif) olduk\u00e7a kal\u0131c\u0131 olmaktad\u0131r. Bir y\u0131l \u00f6nceki \u00fcretimin bu y\u0131l\u0131n \u00fcretimindeki de\u011fi\u015fiklikleri a\u00e7\u0131klama oran\u0131 %81,2 gibi olduk\u00e7a y\u00fcksek bir rakamd\u0131r. Regresyonun hata terimleri incelendi\u011finde, oto-korrelasyonun ortadan kalkt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. Dolay\u0131s\u0131yla regresyon katsay\u0131lar\u0131 g\u00fcvenilirdir. Regresyona trend de\u011fi\u015fkenini de ekledi\u011fimizde, regresyonun a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 de\u011feri artmakta ve trend de\u011fi\u015fkeni pozitif anlaml\u0131 katsay\u0131ya sahip olmaktad\u0131r.<\/p>\n

Tablo-4: \u00dcretim Zaman Serisi Regresyon Sonu\u00e7lar\u0131 (Trend dahil)<\/strong><\/p>\n

\u00dcretimKatsay\u0131Std. HatatP>t<\/p>\n

\u00dcretim-10.3630.1662.1830.038<\/p>\n

Trend6.5492.0413.2080.003<\/p>\n

Regresyon Sabiti138.80533.8154.1050.000<\/p>\n

R2=0.863<\/p>\n

R2=0.853<\/p>\n

Di\u011fer taraftan, ayn\u0131 regresyon analizi ABD \u00fcretimi zaman serileri i\u00e7in yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, ABD zaman serisinin bir (veya birden fazla) y\u0131l \u00f6nceki \u00fcretim de\u011ferlerine ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k g\u00f6sterdi\u011fi ancak trend de\u011ferinin anlaml\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. Dolay\u0131s\u0131yla ABD \u00fcretiminin zaman i\u00e7inde herhangi bir artma (ya da d\u00fc\u015fme) e\u011filiminin olmad\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir. Yap\u0131lan regresyonun a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 de\u011feri de %17 civar\u0131nda kalmaktad\u0131r. D\u00fcnya toplam \u00fcretimi de birinci derece zaman ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131 g\u00f6stermektedir ve trend katsay\u0131s\u0131 pozitif ve anlaml\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\u00dcretimi etkileyen fakt\u00f6rlerde, katsay\u0131larda, T\u00fcrkiye \u00fcretiminin art\u0131\u015f e\u011filiminde ve ABD \u00fcretiminin genel e\u011filiminde \u00f6nemli bir de\u011fi\u015fiklik olmazsa T\u00fcrkiye’nin 2010 y\u0131l\u0131ndan \u00f6nce ABD’nin \u00fcretimini ge\u00e7ebilece\u011fi s\u00f6ylenebilir.<\/p>\n

A) T\u00fcrkiye’deki Bor Madeni Ocaklar\u0131<\/strong><\/p>\n

Bor madeni T\u00fcrkiye’nin \u00f6zellikle kuzey bat\u0131 b\u00f6lgelerinde bulunmaktad\u0131r. T\u00fcrkiye’de bu g\u00fcne kadar i\u015fletilmi\u015f bor madeni ocaklar\u0131 ve bulunduklar\u0131 y\u00f6reler Tablo-5’te g\u00f6sterilmi\u015ftir. Bor madenlerini ve bor rafinasyon tesislerini devlet ad\u0131na Eti Bor A.\u015e. Genel M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc i\u015fletmekte olup, Genel M\u00fcd\u00fcrl\u00fck merkezi Band\u0131rma’da bulunmaktad\u0131r. Eti Bor A.\u015e. Genel M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne ba\u011fl\u0131 be\u015f \u0130\u015fletme M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc: Emet Bor \u0130\u015fletme M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, Band\u0131rma Bor ve Asit Fabrikalar\u0131 \u0130\u015fletme M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, K\u0131rka Bor \u0130\u015fletme M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, Bigadi\u00e7 Bor \u0130\u015fletme M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ve Kestelek Bor \u0130\u015fletme M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n

Tablo-5: Bor Madeni Ocaklar\u0131 ve Y\u00f6releri<\/strong><\/p>\n

\u015eehir<\/p>\n

\u0130l\u00e7e-Y\u00f6re<\/p>\n

Maden Ad\u0131<\/p>\n

Maden CinsiRezervler (milyon ton) (br\u00fct a\u011f\u0131rl\u0131k)Rezervler<\/p>\n

(milyon ton)<\/p>\n

(B2O3 i\u00e7eri\u011fi)<\/p>\n

SusurlukAziziye, Tulu,Salmanl\u0131, Kolemanit 576167<\/p>\n

Bal\u0131kesirBigadi\u00e7Ankara, Acep, Domuz,ve<\/p>\n

S\u0131nd\u0131rg\u0131Kire\u00e7lik, Kurtp\u0131nar, Uleksit4914<\/p>\n

K\u00fc\u00e7\u00fcklerFara\u015f, G\u00fcnevi, Sultan\u00e7ay\u0131r\u0131,<\/p>\n

Be\u011fendikler, Yenik\u00f6y<\/p>\n

K\u00fctahyaEmetHisarc\u0131k, Harmank\u00f6y,Kolemanit 835225<\/p>\n

BursaKestelekKestelekKolemanit 7.52<\/p>\n

Eski\u015fehir K\u0131rkaG\u00f6\u00e7enoluk, HarmankayaTinkal604156<\/p>\n

Kaynak: http:\/\/www.boraxtr.com\/boraxtr\/Anadosya\/bormadennedir.html ve<\/p>\n

http:\/\/www.etiholding.gov.tr<\/p>\n

“K\u0131rka-Sar\u0131kaya boraks yata\u011f\u0131 Eski\u015fehir ilinin 70 km  g\u00fcneyindeki K\u0131rka buca\u011f\u0131n\u0131n 4,5 km bat\u0131s\u0131ndad\u0131r. D\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck rezervlerinden biri olup, 1950-1960 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda vatanda\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n arama ruhsat\u0131 alarak yapt\u0131\u011f\u0131 aramalar neticesinde bulunmu\u015ftur. 1962 y\u0131l\u0131nda T\u00fcrkiye’deki di\u011fer boraks yataklar\u0131 gibi K\u0131rka boraks yataklar\u0131 da \u0130ngiliz Boraks Consolidated Ltd. \u015eti.’nin eline ge\u00e7mi\u015ftir. Ancak, \u015eirketin saha devir i\u015flemindeki kanuni eksiklikler sebebiyle ruhsatlar\u0131 iptal edilmi\u015f ve imtiyaz\u0131 d\u00fc\u015fen Boraks yataklar\u0131n\u0131n \u00fc\u00e7\u00fcn\u00fcn i\u015fletme imtiyaz\u0131 1968 y\u0131l\u0131nda Etibank’a ge\u00e7mi\u015ftir. 1968 y\u0131l\u0131nda MTA’n\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 aramalarda K\u0131rka Sodyum tuzu cevherinin Kaliforniya’daki Tinka-Razorit-Kernit cevherinin benzeri oldu\u011fu ve yataklar\u0131n zengin oldu\u011fu tespit edilmi\u015ftir.”[9] K\u0131rka’daki tinkal cevheri yakla\u015f\u0131k %25-26 civar\u0131nda B2O3 ihtiva etmekte, \u00e7\u0131kar\u0131lan cevher K\u0131rka’daki 1.150.000 ton\/y\u0131l cevheri i\u015fleyecek kapasitedeki yo\u011funla\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 (concentrator) tesislerinde zenginle\u015ftirilerek B2O3 oran\u0131 %32-33’e y\u00fckseltilmekte ve tane b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcne g\u00f6re s\u0131n\u0131fland\u0131rmaktad\u0131r.[10] K\u0131rka Konsantrat\u00f6r Tesisi 1975 y\u0131l\u0131ndan beri faaliyettedir. 1978 y\u0131l\u0131nda Bor t\u00fcrevi tesisleri kurulmaya ba\u015flam\u0131\u015f ve 1984 y\u0131l\u0131nda faaliyete ge\u00e7mi\u015ftir. \u00dcretilen ba\u015fl\u0131ca \u00fcr\u00fcnler tinkal, boraks pentahidrat ve susuz borakst\u0131r.<\/p>\n

K\u00fctahya’n\u0131n 100 km g\u00fcney bat\u0131s\u0131ndaki Emet’te bulunan maden 1956 y\u0131l\u0131nda M.T.A jeologu Dr. Gawlik taraf\u0131ndan bulunmu\u015f, 1958 y\u0131l\u0131nda b\u00f6lgedeki bor sahalar\u0131 M.T.A. taraf\u0131ndan Etibank’a devredilmi\u015ftir.[11] Yakla\u015f\u0131k %28 ile %37 aras\u0131nda B2O3 ihtiva eden kolemanit yataklar\u0131ndan \u00e7\u0131kar\u0131lan cevher ise toplam 1.200.000 ton\/y\u0131l cevheri i\u015fleyecek kapasitedeki yo\u011funla\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 (concentrator) tesisinde y\u0131kanarak B2O3 oran\u0131 %43-45’e y\u00fckseltilmekte ve \u00fcr\u00fcn s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmaktad\u0131r.[12]\n

Bigadi\u00e7 ve y\u00f6resindeki bor yataklar\u0131 1950 y\u0131l\u0131nda Muharrem Girgin adl\u0131 bir madencinin \u00c7amk\u00f6y yak\u0131nlar\u0131ndan toplad\u0131\u011f\u0131 \u00f6rneklerin kolemanit oldu\u011funun Dr. H. Yakal taraf\u0131ndan tespiti ile bulunmu\u015ftur. \u00d6nceleri \u00f6zel sekt\u00f6r\u00fcn elinde olan maden ocaklar\u0131 Frans\u0131z \u015eirketi ile olan saha s\u0131n\u0131r anla\u015fmazl\u0131\u011f\u0131 sebebiyle Bakanlar Kurulu Karar\u0131 ile 1976 y\u0131l\u0131nda Etibank’a devredilmi\u015ftir.[13] Ortalama %30-32 civar\u0131nda B2O3 ihtiva eden t\u00fcvenan kolemanit cevherini zenginle\u015ftirerek B2O3 oran\u0131n\u0131 %40-44’e y\u00fckselten, cevher zenginle\u015ftirme tesisi 1979 sonundan beri i\u015fletmede olup, kapasitesi 600.000 ton\/y\u0131l t\u00fcvenan cevherdir.[14] K\u0131rma-harmanlama tesisi 1993 y\u0131l\u0131 sonunda, ham bor \u00f6\u011f\u00fctme tesisi ise 1998’de \u00fcretime ge\u00e7mi\u015ftir.[15] Y\u00f6rede boraks pentahidrat, boraks dekahidrat, asit borik, sodyum perborat, s\u00fclf\u00fcr\u00fck asit \u00fcretilmektedir.<\/p>\n

Kestelek bor yataklar\u0131 M.T.A.’n\u0131n b\u00f6lgede linyit ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 s\u0131ras\u0131nda 1954 y\u0131l\u0131nda bulunmu\u015ftur. 1979’a kadar \u00e7e\u015fitli ki\u015fi ve kurumlarca bor cevheri \u00fcretimi yap\u0131lm\u0131\u015f, 1979 y\u0131l\u0131nda saha Etibank’a devredilmi\u015ftir. [16]B\u00f6lgede 200.000 ton\/y\u0131l t\u00fcvenan cevher zenginle\u015ftirme kapasiteli yo\u011funla\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 (concentrator) tesisi faaliyet g\u00f6stermektedir[17].<\/p>\n

IV.T\u00dcRK\u0130YE’N\u0130N   BOR\/BOR \u00dcR\u00dcNLER\u0130  T\u0130CARET\u0130<\/h3>\n

Y\u0131llar itibariyle T\u00fcrkiye’nin bor ve bor \u00fcr\u00fcnleri ihracat\u0131 ve fiyatlar\u0131 Tablo-6′ ve Tablo-7’de g\u00f6sterilmi\u015ftir:<\/strong><\/p>\n

Tablo-6 T\u00fcrkiye’nin Bor Madeni \u0130hracat\u0131 (Toplam)<\/p>\n

Y\u0131lMiktar TonDe\u011fer $Fiyat $<\/p>\n

1989820.077172.500.869210<\/p>\n

1990681.667147.760.148217<\/p>\n

1991637.524133.028.121209<\/p>\n

1992617.739130.813.254212<\/p>\n

1993613.012120.472.646197<\/p>\n

1994622.194120.866.940194<\/p>\n

1995684.404134.135.409196<\/p>\n

1996735.720140.975.909192<\/p>\n

1997731.618136.095.150186<\/p>\n

1998655.755123.944.546189<\/p>\n

1999653.480121.318.868186<\/p>\n

2000567.760102.023.724180<\/p>\n

http:\/\/www.boraxtr.com\/boraxtr\/Anadosya\/dunborurtic.htm<\/p>\n

Tablo-7: T\u00fcrlerine G\u00f6re Bor \u0130hracat\u0131 ve Fiyatlar<\/p>\n

Tincal (ton)T-fiyat $Tincal ($)Kolemanit (t)K-fiyat $Kolemanit ($)<\/p>\n

1989204,14915932,487,978491,458248122,112,178<\/p>\n

1990226,62015535,211,755358,07727698,660,533<\/p>\n

1991186,29615929,661,646333,80825986,567,975<\/p>\n

1992184,22516229,817,784327,67925985,022,820<\/p>\n

1993141,99016423,216,858366,62222281,410,838<\/p>\n

1994145,58616123,492,450326,78823075,302,734<\/p>\n

1995167,03516126,901,315347,21923481,086,194<\/p>\n

1996176,56916128,469,885374,05122684,583,667<\/p>\n

1997181,83715828,712,093364,75221979,933,767<\/p>\n

1998148,70816123,913,988338,74721974,144,808<\/p>\n

1999106,80016717,818,150339,93021372,396,968<\/p>\n

Uleksit (t)U-fiyat $Uleksit ($)Bor \u00dcr\u00fcnleri Toplam (t)Bor \u00dcr\u00fcnleri-De\u011fer ($)Bor \u00dcr\u00fcnleri-Fiyat ($)<\/p>\n

1989<\/strong>124,4701447,900,713169,10159,461,693352<\/p>\n

1990<\/strong>96,97014313,887,860143,85053,317,268371<\/p>\n

1991<\/strong>117,42014316,798,500140,20448,633,368347<\/p>\n

1992<\/strong>105,83515115,972,650196,81270,361,680358<\/p>\n

1993<\/strong>104,40015215,844,950195,67665,720,021336<\/p>\n

1994<\/strong>149,82014722,071,756245,04681,550,597333<\/p>\n

1995<\/strong>170,15015426,147,900241,83782,176,705340<\/p>\n

1996<\/strong>185,10015127,922,3572,6301,523,477579<\/p>\n

1997<\/strong>185,03014827,449,290312,601100,859,193323<\/p>\n

1998<\/strong>168,30015425,885,750296,18295,994,684324<\/p>\n

1999<\/strong>206,75015031,103,750308,78193,503,689303<\/p>\n

Kaynak: http:\/\/www.boraxtr.com\/boraxtr\/Anadosya\/istatis.html<\/strong><\/p>\n

Grafik 2’den de g\u00f6r\u00fclebilece\u011fi gibi, T\u00fcrkiye’nin tinkal ve kolemanit ihracat gelirleri 1989’dan beri d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. D\u00f6nem boyunca bor bile\u015fikleri fiyatlar\u0131nda \u00f6nemli bir de\u011fi\u015fiklik olmam\u0131\u015ft\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla gelirdeki d\u00fc\u015f\u00fc\u015f b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde ihra\u00e7 edilen miktardaki d\u00fc\u015f\u00fc\u015ften kaynaklanmaktad\u0131r. \u00dcleksitte ise hem ton baz\u0131nda, hem gelir baz\u0131nda \u00f6nemli art\u0131\u015f ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir. Bor \u00fcr\u00fcnlerinden elde edilen ihracat geliri ise dalgal\u0131 bir seyir izlemektedir. Bor \u00fcr\u00fcnleri fiyat\u0131 1996 y\u0131l\u0131nda \u00f6nemli bir art\u0131\u015f g\u00f6stermi\u015f, fiyat\u0131n \u00e7ok artt\u0131\u011f\u0131 bu y\u0131lda T\u00fcrkiye’nin bor \u00fcr\u00fcnleri ihracat geliri talepteki d\u00fc\u015fmeye ba\u011fl\u0131 olarak \u00e7ok azalm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

T\u00fcrkiye d\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck bor rezervine sahip \u00fclke olmas\u0131na ra\u011fmen, d\u00fcnya fiyatlar\u0131n\u0131 belirleme konumunda de\u011fildir. Biraz da bu sebeple, ihracat ile fiyatlar\u0131n, reel kurun, al\u0131c\u0131 \u00fclkelerin gelirlerinin ili\u015fkisini analiz etmek \u00fczere yap\u0131lan ekonometrik \u00e7al\u0131\u015fmalar anlaml\u0131 sonu\u00e7 vermemektedir. S\u0131n\u0131rl\u0131 veri ile elde edilen sonu\u00e7lar T\u00fcrkiye’nin bor ihracat\u0131nda reel kurun veya ithalat\u00e7\u0131 \u00fclkelerin milli gelirlerinin belirleyici fakt\u00f6rler olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir.<\/p>\n

Eti Holding’in verilerine g\u00f6re[18] Holding, 2000 y\u0131l\u0131nda 18,104,000 $ i\u00e7 ve 214,783,000 $ d\u0131\u015f sat\u0131\u015f olmak \u00fczere toplam 232,887,000 $’lik sat\u0131\u015f yapm\u0131\u015ft\u0131r. 2001 y\u0131l\u0131nda i\u00e7 sat\u0131\u015flar 15,650,000 $ ve d\u0131\u015f sat\u0131\u015flar 208,460,000 $’a d\u00fc\u015ferek toplam 224,110,000 $ gelir elde edilmi\u015ftir. 2002 y\u0131l\u0131nda ise 16,445,000 $ i\u00e7 ve 186,184,000 $’\u0131 d\u0131\u015f sat\u0131\u015f olmak \u00fczere toplam 202,639,000 $ sat\u0131\u015f ger\u00e7ekle\u015ftirilmi\u015f olup bunun 67,997,000 $’\u0131 konsantre bor, 134,662,000 $’\u0131  rafine bor sat\u0131\u015f\u0131d\u0131r.<\/p>\n

A)   T\u00dcRK\u0130YE’N\u0130N BOR \u0130HRA\u00c7 PAZARLARI<\/strong><\/p>\n

Bu b\u00f6l\u00fcmde T\u00fcrkiye’nin bor\/rafine bor \u00fcr\u00fcnleri ihracat\u0131 yapt\u0131\u011f\u0131 ba\u015fl\u0131ca pazarlar incelenmi\u015ftir. 1990-2001 y\u0131llar\u0131 aras\u0131na ili\u015fkin analizlerde OECD-ITS Ticaret \u0130statistikleri kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Veriler SITC-Rev3 sisteminde olup, 278.94 numaral\u0131 tabi boratlar, 523.84 numaral\u0131 borat\/perboratlar, 522.35 numaral\u0131 borik asit\/bor oksit verileri temel al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. 2002 y\u0131l\u0131 verileri ise D\u0130E-DTM serilerinden al\u0131nm\u0131\u015f, di\u011fer \u00fclkelerin 2002 y\u0131l\u0131na ait verileri bulunmad\u0131\u011f\u0131ndan sadece T\u00fcrkiye’nin ihracat\u0131 belirtilmi\u015ftir. D\u0130E-DTM serileri ile OECD-ITS Ticaret \u0130statistikleri serileri aras\u0131nda zaman zaman farkl\u0131l\u0131klar g\u00f6zlemlenmektedir.<\/p>\n

D\u0130E-DTM verilerine g\u00f6re T\u00fcrkiye’nin 2002 y\u0131l\u0131 tabi boratlar ihracat\u0131nda en \u00f6nemli \u00fclke ABD’dir. Onu \u0130spanya, Hollanda ve \u00c7in Halk Cumhuriyeti izlemektedir (ihracat miktarlar\u0131 s\u0131ras\u0131yla 16,783,029 $, 12,539,491 $, 12,229,950 $ ve 10,350,000 $). 2002 y\u0131l\u0131 borat\/perborat ihracat\u0131nda en b\u00fcy\u00fck pazar \u0130talya’d\u0131r (20,390,978 $), onu Bel\u00e7ika (8,044,237 $) ve Slovenya (5,205,9222 $) izlemektedir. Borik asit\/bor oksit ihracat\u0131nda ise Bel\u00e7ika-L\u00fcksemburg, \u0130ran, \u0130talya ve \u0130spanya en fazla ihracat\u0131n yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00fclkelerdir (ihracat miktarlar\u0131 s\u0131ras\u0131yla 6,347,501 $, 2,336,558 $, 1,668,816 $ ve 1,367,727 $).<\/p>\n

Yine D\u0130E-DTM verilerine g\u00f6re T\u00fcrkiye’nin bor ithalat\u0131 2002 y\u0131l\u0131 itibariyle 7,450,165 $ tutar\u0131ndad\u0131r. T\u00fcrkiye’nin tabi boratlar ve borik asit\/bor oksit ithalat\u0131 yok denecek kadar azd\u0131r. Tabi boratlar ithalat\u0131 2002 y\u0131l\u0131 itibariyle 33,757 $ olup, bunun 28,288 $’\u0131 Romanya’dan ve 5011 $’\u0131 \u0130ngiltere’den yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Borik asit ve bor oksit ise 2002 y\u0131l\u0131nda 24,539 $ tutar\u0131nda ithal edilmi\u015ftir. Ana tedarik\u00e7i Almanya’d\u0131r (20,177 $). Di\u011fer taraftan, borat\/perborat toplam bor ithalat\u0131n\u0131n %99’unu olu\u015fturmakta olup; 2002 y\u0131l\u0131nda 7,392,325 $ olarak ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir. En b\u00fcy\u00fck tedarik\u00e7iler \u0130talya (4,045,615 $), \u0130spanya (2,941,464 $), Almanya (178,409 $) ve Slovenya (143,909 $)’d\u0131r.<\/p>\n

1-   Avusturya<\/p>\n

Avusturya k\u00fc\u00e7\u00fck miktarlarda bor bile\u015fikleri ithal etmekte olup, t\u00fcm tabii borat ithalat\u0131n\u0131 T\u00fcrkiye’den yapmaktad\u0131r. T\u00fcrkiye’nin bu \u00fclkeye tabii boratlar ihracat\u0131 1993 y\u0131l\u0131nda 22.390 ton iken 2000 y\u0131l\u0131nda 29,877 tona kadar y\u00fckselmi\u015f, 2001 y\u0131l\u0131nda 26,598 ton (de\u011feri=4,353,100 $) olarak ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir. T\u00fcrkiye d\u00f6nem boyunca Avusturya tabii boratlar pazar\u0131n tek tedarik\u00e7isi konumundad\u0131r. Di\u011fer taraftan, \u00fclkenin yapt\u0131\u011f\u0131 borat-perborat ithalat\u0131 artarken, T\u00fcrkiye’nin bu ithalatta zaten az olan pay\u0131 dalgal\u0131 bir seyir izlemi\u015f, 1994 y\u0131l\u0131nda 1790 tonla en y\u00fcksek seviyesine \u00e7\u0131karken, bu tarihten 1998’e kadar 100-200 ton aral\u0131\u011f\u0131nda dalgalanm\u0131\u015f, 2001 y\u0131l\u0131nda 364 ton (de\u011fer = 129,300 $) olarak ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir. \u00dclkenin yapt\u0131\u011f\u0131 borik asit\/bor oksit, rafine bor ve perborat ithalat\u0131nda ABD birinci s\u0131rada olup, T\u00fcrkiye ikinci b\u00fcy\u00fck tedarik\u00e7idir. \u00dclkenin borik asit\/bor oksit pazar\u0131 1990-2001 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda iki kat\u0131ndan fazla b\u00fcy\u00fcm\u00fc\u015f olup, 2001 y\u0131l\u0131 ithalat\u0131 1064 ton olarak ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir. T\u00fcrkiye’nin \u00fclkeye borik asit ve bor oksit ihracat\u0131 2000 y\u0131l\u0131 \u00f6ncesinde yok denecek kadar az iken 2000 y\u0131l\u0131nda 81 ton ve 2001 y\u0131l\u0131nda 267 ton (de\u011fer =115,600 $) ihracat yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

2 – Bel\u00e7ika<\/p>\n

Bel\u00e7ika’da tabii borat \u00fcretimi yap\u0131lmamaktad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla t\u00fcm bor \u00fcr\u00fcnleri \u00fcretimi ithal hammadde kullan\u0131larak yap\u0131lmaktad\u0131r. Tabii ve rafine bor ithalat\u0131 temel olarak T\u00fcrkiye’den yap\u0131lmaktad\u0131r. T\u00fcrkiye Bel\u00e7ika’n\u0131n 1993 y\u0131l\u0131nda toplam 19,741 ton olan tabii borat ithalat\u0131n\u0131n 17,246 tonunu kar\u015f\u0131larken \u00fclkenin ithalat art\u0131\u015f\u0131yla birlikte pazar pay\u0131n\u0131 korumu\u015ftur. 1999 y\u0131l\u0131 itibariyle \u00fclkenin 87,160 ton olan tabi boratlar ithalat\u0131n\u0131n 84,277 tonunu T\u00fcrkiye kar\u015f\u0131lamaktad\u0131r. Di\u011fer bir deyi\u015fle T\u00fcrkiye b\u00fcy\u00fcyen tabii boratlar pazar\u0131n\u0131n pazarla birlikte b\u00fcy\u00fcyen tedarik\u00e7isi konumundad\u0131r. T\u00fcrkiye \u00fclkeye borat ve perborat da ihra\u00e7 etmekte olup 1999 y\u0131l\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 58,479 ton ihracatla %64’l\u00fck pazar pay\u0131na ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcrkiye’nin ard\u0131ndan %20 pazar pay\u0131 ile Almanya gelmektedir. Borik asit ve bor oksitte T\u00fcrkiye’nin pazar  pay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fckt\u00fcr (1999 y\u0131l\u0131nda 6850 ton ithalat\u0131n 1575 tonu T\u00fcrkiye’den yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r). Bu pazarda en b\u00fcy\u00fck paya Rusya sahiptir. \u00dclkenin tabii boratlar ithalat\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 yeniden ihra\u00e7 edilmekte, rafine borat ithalat\u0131 ise b\u00fcy\u00fck oranda yerel olarak kullan\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n

3- \u00c7in<\/p>\n

\u00c7in’in \u00fcretici \u00fclkelerden olmas\u0131 ve yerel \u00fcretimin i\u00e7 talebin \u00e7o\u011funlu\u011funu kar\u015f\u0131lamaya yetiyor olmas\u0131 sebebiyle bor ithalat\u0131 d\u00fc\u015f\u00fckt\u00fcr.  T\u00fcrkiye, bu \u00fclkeye olan tabii boratlar ihracat\u0131n\u0131 1997’de 60 ton olan seviyesinden h\u0131zla 2001 y\u0131l\u0131nda 13,799 tona (de\u011fer=6,248,000) y\u00fckseltmi\u015f, \u00fclkenin tabi borat ithalat\u0131n\u0131n %51’ini kar\u015f\u0131lar hale gelmi\u015ftir. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k, tabii boratlarda ABD’nin 1997’de %59 olan pay\u0131 2001 y\u0131l\u0131nda %36’ya d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bir ba\u015fka deyi\u015fle T\u00fcrkiye son 5 y\u0131lda pazar pay\u0131n\u0131 ABD aleyhine art\u0131rarak \u00fclkenin en \u00f6nemli tabii boratlar tedarik\u00e7isi olmada ABD’nin yerini alm\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcrkiye’nin \u00fclkeye borik asit\/bor oksit ihracat\u0131 bulunmamakta ve borat\/perborat ihracat\u0131 \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fck seviyede olup, bu pazarlarda s\u0131ras\u0131yla Rusya ve ABD en \u00f6nemli tedarik\u00e7ilerdir.<\/p>\n

4-   Finlandiya<\/p>\n

Finlandiya’da bor \u00fcr\u00fcnleri sanayi k\u00fc\u00e7\u00fck oldu\u011fundan ithalat miktarlar\u0131 da d\u00fc\u015f\u00fckt\u00fcr. T\u00fcrkiye \u00f6nemli tedarik\u00e7ilerdendir. 2000 y\u0131l\u0131nda \u00fclkenin 7370 ton olan tabii boratlar ithalat\u0131n\u0131n tamam\u0131 (1,984,000 $), 2669 ton olan borik asit\/bor oksit ithalat\u0131n\u0131n 1021 tonu (361,000 $), 9862 ton olan borat\/perborat ithalat\u0131n\u0131n 8776 tonu (2,821,000 $) T\u00fcrkiye’den yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130thalat miktarlar\u0131n\u0131n hem d\u00fc\u015f\u00fck olmas\u0131 hem de  son y\u0131llarda azalma e\u011filimi g\u00f6steriyor olmas\u0131, pazar\u0131n pek de gelecek vaat eden bir pazar olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir.<\/p>\n

5-   Fransa<\/p>\n

Fransa’da tabi boratlar \u00fcretimi yap\u0131lmad\u0131\u011f\u0131ndan, \u00fclke ihtiyac\u0131n\u0131n tamam\u0131 ithalatla kar\u015f\u0131lanmaktad\u0131r. T\u00fcrkiye ve ABD en \u00f6nemli tedarik\u00e7ilerdir. Fransa tabii boratlar pazar\u0131 daralmakta olan bir pazard\u0131r. Fransa’n\u0131n 1994 y\u0131l\u0131nda 58.041 ton olan tabii boratlar ithalat\u0131 1998 y\u0131l\u0131nda 11,110 tona ve 1999 y\u0131l\u0131nda 7777 tona d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. T\u00fcrkiye’nin bu pazardaki pay\u0131 1994 y\u0131l\u0131ndaki %76’l\u0131k seviyesinden 1998 y\u0131l\u0131nda %59’a d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f, 1999 y\u0131l\u0131nda ise sadece 60 ton ihracat yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcrkiye’nin Fransa tabii boratlar pazar\u0131ndaki pay\u0131n\u0131 \u0130talya alm\u0131\u015f durumdad\u0131r (1999 y\u0131l\u0131nda pay\u0131 %80). Fransa borat\/perborat pazar\u0131 da daralmakta olan bir pazard\u0131r.1994 y\u0131l\u0131nda 130,647 ton olan \u00fclke ithalat\u0131 1999 y\u0131l\u0131nda 90,367 tona d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. T\u00fcrkiye’nin \u00fclkeye borat\/perborat ihracat\u0131 ayn\u0131 d\u00f6nemde dalgal\u0131 bir seyir izlemi\u015f olup, pazar pay\u0131 fazla de\u011fi\u015fmemi\u015f, 1994’te %23 ve 1999’da %27 olarak ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir (s\u0131ras\u0131yla 10,625,000 $ ve 8,202,000 $). \u00dclkenin 1999 y\u0131l\u0131nda 37,487 ton olan borik asit\/bor oksit ithalat\u0131nda ise T\u00fcrkiye’nin pay\u0131 %14 civar\u0131nda olup (ihracat de\u011feri=2,268,000 $), ana tedarik\u00e7i ABD’dir. Fransa’n\u0131n borik asit\/bor oksit ithalat\u0131n\u0131n 1994’ten beri 3 kat\u0131ndan fazla artt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurulursa T\u00fcrkiye’nin bu pazardaki pay\u0131n\u0131 art\u0131rma imkan\u0131n\u0131n olabilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir.<\/p>\n

6-   Almanya<\/p>\n

Almanya’n\u0131n tabii boratlar ve borik asit ithalat\u0131 azalmakta, borat\/perborat ithalat\u0131 ise az miktarda da olsa artmaktad\u0131r. \u00dclkenin 1994 y\u0131l\u0131nda 43,159 ton olan tabii boratlar ithalat\u0131n\u0131n 36,328 tonu T\u00fcrkiye’den yap\u0131lmaktayken, 2001 y\u0131l\u0131nda \u00fclkenin 10,187 ton olan tabi boratlar ithalat\u0131n\u0131n 6772 tonu (2,303,000 $) T\u00fcrkiye’den yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Son sekiz y\u0131lda pazar pay\u0131 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f olsa da, T\u00fcrkiye hakim durumunu korumaktad\u0131r. T\u00fcrkiye 122,906 tonluk borat\/perborat pazar\u0131nda ise %28 civar\u0131nda olan pazar pay\u0131n\u0131 korumakta (11,270,000 $) olup; ABD’den sonra ikinci \u00f6nemli tedarik\u00e7i konumundad\u0131r. \u0130thalat miktar\u0131 daha az olan ve 1994’ten beri \u00fc\u00e7te bir oran\u0131nda k\u00fc\u00e7\u00fclen borik asit\/bor oksit pazar\u0131nda ise T\u00fcrkiye ana tedarik\u00e7i konumundad\u0131r (21,924 ton ithalat\u0131n 10,773 tonu (3,872,000 $) T\u00fcrkiye’den yap\u0131lmaktad\u0131r).<\/p>\n

7-   Hindistan<\/p>\n

Hindistan’daki bor sanayi tamamen ithal hammaddeye dayal\u0131 olup, 1997\/98 itibariyle T\u00fcrkiye pazara hakimdir.<\/p>\n

D\u0131\u015f Ticaret M\u00fcste\u015farl\u0131\u011f\u0131 verilerine g\u00f6re 2002 y\u0131l\u0131nda T\u00fcrkiye \u00fclkeye 644,075 $’l\u0131k tabii borat, 2,241,502 $’l\u0131k borat\/perborat, 553,395 $’l\u0131k borik asit\/bor oksit ihracat\u0131 yapm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

8-   \u0130talya<\/p>\n

\u0130talya’da da bor mineralleri madencili\u011fi yap\u0131lmamakta olup, \u00fclkenin \u00f6nemli miktardaki bor \u00fcr\u00fcnleri \u00fcretimi i\u00e7in gerekli hammadde ithalatla kar\u015f\u0131lanmaktad\u0131r. T\u00fcrkiye \u00fclkenin tabii boratlar, borik asit\/bor oksit ve borat\/perborat ithalat\u0131nda en b\u00fcy\u00fck tedarik\u00e7isi konumundad\u0131r. Tabii boratlarda 1990 y\u0131l\u0131nda 174,351 ton olan \u00fclke ithalat\u0131 2000 y\u0131l\u0131nda 105,107 tona kadar d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. T\u00fcrkiye’nin \u00fclkeye 2000 y\u0131l\u0131nda yapm\u0131\u015f oldu\u011fu ihracat 103,499 ton (21,394,000 $) olup T\u00fcrkiye pazar\u0131n tamam\u0131na hakim durumdad\u0131r. \u00dclkenin borat\/perborat ithalat\u0131 ise 1990-2000 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda 80,000-100,000 ton aras\u0131nda dalgal\u0131 bir seyir izlemi\u015f olup, 2000 y\u0131l\u0131nda 86,412 ton  olarak ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir. 2000 y\u0131l\u0131nda T\u00fcrkiye’nin \u00fclkeye borat\/perborat ihracat\u0131 24,547 ton (8,954,000 $) olup, pazar pay\u0131 %28’dir. \u0130talya’n\u0131n borik asit\/bor oksit pazar\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck bir pazar olup, 2000 y\u0131l\u0131 ithalat\u0131 9780 tondur. T\u00fcrkiye 3982 ton (1,427,000 $) ihracat\u0131yla bor asit\/bor oksit pazar\u0131n\u0131n %40’\u0131na sahip olup, birinci tedarik\u00e7idir.<\/p>\n

9 \u2013 Japonya<\/p>\n

Japonya’da da tabii boratlar \u00fcretimi olmad\u0131\u011f\u0131ndan talebin t\u00fcm\u00fc ithalatla kar\u015f\u0131lanmaktad\u0131r. T\u00fcrkiye Japonya’n\u0131n tabi boratlar ithalat\u0131n\u0131n (2001 y\u0131l\u0131 itibariyle 44,679 ton) %90’\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirmektedir (14,040,000 $). \u00dclkenin tabi boratlar ithalat\u0131 az da olsa d\u00fc\u015fme e\u011filimi i\u00e7indedir (1994’de 53,444 ton ve 2001’de 44,679 ton). Japonya’n\u0131n borat\/perborat ithalat\u0131 da ayn\u0131 \u015fekilde d\u00fc\u015fme e\u011filiminde olup (1994’te 59,821 ton ve 2001’de 40,202 ton), bu pazarda en \u00f6nemli tedarik\u00e7i ABD’dir. T\u00fcrkiye ABD’den sonra ikinci tedarik\u00e7idir; ancak pazar pay\u0131 2001 y\u0131l\u0131 itibariyle %7 civar\u0131nda kalmaktad\u0131r (de\u011fer=921,500 $); bu, 1996’da %16,4 olan pazar pay\u0131n\u0131n yar\u0131 yar\u0131ya azald\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. \u00dclkenin ithalat\u0131 artan tek bor bile\u015fikleri pazar\u0131 olan borik asit\/bor oksit pazar\u0131nda (1991 y\u0131l\u0131nda 28,562 ton ve 2001 y\u0131l\u0131nda 37,565 ton ithalat) T\u00fcrkiye’nin 1994’te %10 civar\u0131nda olan pazar pay\u0131 2001 y\u0131l\u0131 itibariyle %1’den aza  d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr (de\u011fer=178,600 $). Pazar\u0131n en \u00f6nemli tedarik\u00e7ileri ABD ve Rusya’d\u0131r.<\/p>\n

10 \u2013 Rusya<\/p>\n

\u00dcretici\/ihracat\u00e7\u0131 \u00fclkelerden olan Rusya, \u00f6nemli miktarda tabii boratlar ithalat\u0131 da yapmaktad\u0131r. Bu \u00fclkenin ithalat ve ihracat\u0131na ili\u015fkin olarak elimizde kullan\u0131labilir bilgi bulunmamaktad\u0131r; ancak \u00fclke ithalat\u0131n tamam\u0131na yak\u0131n\u0131n\u0131n Kazakistan’dan yap\u0131lmakta oldu\u011fu, sadece borat\/perborat pazar\u0131nda T\u00fcrkiye’nin pay\u0131n\u0131n %10 civar\u0131nda oldu\u011fu bilinmektedir.<\/p>\n

11 \u2013 \u0130spanya<\/p>\n

\u00dclkenin 2001 y\u0131l\u0131 itibariyle 73,072 tona ula\u015fan tabii boratlar ithalat\u0131n\u0131n tamam\u0131na yak\u0131n\u0131 T\u00fcrkiye’den yap\u0131lmaktad\u0131r (de\u011fer=13,130,400 $). T\u00fcrkiye tabii boratlarda b\u00fcy\u00fcyen pazar\u0131n b\u00fcy\u00fcyen tedarik\u00e7isi konumundad\u0131r. 2001 y\u0131l\u0131nda 25,734 ton olan ve 1994’ten bu yana 2,5 kat b\u00fcy\u00fcyen \u0130spanya borik asit\/bor oksit pazar\u0131nda ise T\u00fcrkiye ABD’nin ard\u0131ndan ikinci tedarik\u00e7idir ancak pazar pay\u0131 %7 civar\u0131ndad\u0131r (de\u011fer=749,000 $). B\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc y\u0131llar i\u00e7inde 85,000-100,000 ton aras\u0131nda de\u011fi\u015fen borat\/perborat pazar\u0131nda da T\u00fcrkiye ABD’den sonra ikinci tedarik\u00e7idir ancak pazar pay\u0131 %10-15 aras\u0131nda de\u011fi\u015fmektedir (de\u011fer=2,745,600 $).<\/p>\n

12-  Hollanda<\/p>\n

\u00dclkenin tabii boratlar ithalat\u0131 1991 y\u0131l\u0131ndaki 24,985 ton seviyesinden 2001 y\u0131l\u0131nda 2914 tona d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. T\u00fcrkiye’nin \u00fclkeye tabi boratlar ihracat\u0131 da pazarla beraber k\u00fc\u00e7\u00fclm\u00fc\u015f olup, 1991 y\u0131l\u0131nda 13,295 ton olan ihracat 2001 y\u0131l\u0131nda 2004 tona d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr (de\u011fer=293,000 $). Hollanda’n\u0131n borat\/perborat ithalat\u0131 da 1991 y\u0131l\u0131ndan bu yana yar\u0131ya yak\u0131n azalm\u0131\u015ft\u0131r. 1991 y\u0131l\u0131 ihracat\u0131 360,407 ton iken 2001 y\u0131l\u0131nda 174,405 ton olarak ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir. \u00d6nceki y\u0131llarda T\u00fcrkiye’nin \u00fclkeye borat\/perborat ihracat\u0131 yok denecek kadar az iken, 2001 y\u0131l\u0131nda T\u00fcrkiye \u00fclkeye 1142 ton borat\/perborat ihra\u00e7 etmi\u015ftir (de\u011fer=435,800 $). \u00dclkenin bor asit\/bor oksit pazar\u0131 ise b\u00fcy\u00fcmekte olup 2001 y\u0131l\u0131 ithalat\u0131 56,002 tona ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak T\u00fcrkiye’nin \u00fclkeye bor asit\/bor oksit ihracat\u0131 bulunmamaktad\u0131r.<\/p>\n

13-\u0130ngiltere<\/p>\n

\u00dcretici \u00fclkelerden olan \u0130ngiltere’nin 2000 y\u0131l\u0131 itibariyle 16,450 ton miktar\u0131ndaki tabii boratlar ithalat\u0131n\u0131n tamam\u0131na yak\u0131n\u0131 T\u00fcrkiye’den kar\u015f\u0131lanmaktad\u0131r (de\u011fer=2.260.000 $). \u0130ngiltere tabii boratlar pazar\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fclmekte olan bir pazard\u0131r. \u00dclkenin 1990’da 53,462 ton olan tabii boratlar ithalat\u0131 2000 y\u0131l\u0131nda 16,450 tona d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n

Di\u011fer taraftan, \u0130ngiltere’nin borik asit\/bor oksit ithalat\u0131 artmakta olup, T\u00fcrkiye’nin bu pazara ihracat\u0131 daha y\u00fcksek oranda artm\u0131\u015f ve T\u00fcrkiye’nin  \u0130ngiltere borik asit pazar\u0131ndaki pay\u0131 1990-2000 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda %4’den %43’e \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r (ihracat 500 tondan 5800 tona (de\u011fer=2,023,000 $) \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r). T\u00fcrkiye pazar\u0131n en b\u00fcy\u00fck tedarik\u00e7isi olma s\u0131fat\u0131n\u0131 Hollanda’dan devralm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00fcy\u00fcyen bir pazar olan \u0130ngiltere borat\/perborat pazar\u0131nda ise T\u00fcrkiye’nin pay\u0131 azalmaktad\u0131r. \u00dclkenin 1997 y\u0131l\u0131nda 35,023 ton olan borat\/perborat ithalat\u0131 2000 y\u0131l\u0131nda 53,310 tona kadar \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Ancak, T\u00fcrkiye’nin bu pazarda 1997 y\u0131l\u0131nda %29 olan pay\u0131 2000 y\u0131l\u0131nda %24’e d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f (ihracat de\u011feri=4,077,500 $), pazar lideri Hollanda ile aras\u0131ndaki pazar pay\u0131 fark\u0131 artm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

13-       ABD<\/p>\n

Amerika bor minerallerinde br\u00fct a\u011f\u0131rl\u0131k baz\u0131nda ikinci \u00f6nemli \u00fcreticidir (T\u00fcrkiye’den sonra) ancak bor oksit baz\u0131nda (B2O3) en b\u00fcy\u00fck \u00fcreticidir. Amerika’n\u0131n bor mineralleri \u00fcretimi borik asit ve b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde rafine borat olarak ihra\u00e7 edilmektedir. Amerika ayn\u0131 zamanda d\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck bor pazar\u0131 olup, \u00fclkede b\u00fcy\u00fck ve \u00e7e\u015fitli bor \u00fcr\u00fcnleri sanayileri bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n

ABD tabii boratlar pazar\u0131 1990 y\u0131ll\u0131ndaki 525 ton seviyesinden 1996 y\u0131l\u0131nda 79,544 tona kadar \u00e7\u0131km\u0131\u015f, bu tarihten sonra azalmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. \u0130thalat\u0131n tamam\u0131na yak\u0131n\u0131 T\u00fcrkiye’den yap\u0131lmakta olup, \u00fclkenin 2000 y\u0131l\u0131nda 63,584 ton olan tabii boratlar ithalat\u0131n\u0131n 56,500 tonu (de\u011fer=9.845.000 $) T\u00fcrkiye’den kar\u015f\u0131lanm\u0131\u015ft\u0131r. ABD’nin 1994 y\u0131l\u0131ndan bu yana 2 kat\u0131ndan fazla artan ve 2000 y\u0131l\u0131 itibariyle 39,232 tona ula\u015fan borik asit\/ bor oksit ithalat\u0131nda da T\u00fcrkiye (14,336 ton=5.996.500 $ ihracat\u0131 ile) \u015eili’nin ard\u0131ndan ikinci b\u00fcy\u00fck tedarik\u00e7i konumundad\u0131r ve pazar pay\u0131 %36 dolay\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n

Di\u011fer taraftan, \u00fclkenin borat\/perborat ithalat\u0131 da 1995 y\u0131l\u0131ndaki 19,238 ton seviyesinden 2000 y\u0131l\u0131nda 34,153 tona \u00e7\u0131karak iki kat\u0131na yak\u0131n artm\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcrkiye bu b\u00fcy\u00fcyen pazarda pay\u0131n\u0131 %29’dan %5’e d\u00fc\u015f\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr (5564 ton=1.583.800 $’dan 1785 ton=865,000 $’a).<\/p>\n

B) T\u00dcRK\u0130YE’N\u0130N \u0130HRACAT YAPMADI\u011eI PAZARLAR[19]<\/strong><\/p>\n

1-   Brezilya<\/p>\n

Brezilya bor pazar\u0131 G\u00fcney Amerika’n\u0131n en b\u00fcy\u00fck bor pazar\u0131d\u0131r. \u00dclkede bor minerali \u00fcretimi bulunmad\u0131\u011f\u0131ndan t\u00fcm talep ithalatla kar\u015f\u0131lanmaktad\u0131r. En \u00e7ok tabii boratlar ve borik asit ithal edilmektedir. Arjantin, \u015eili, Peru, Bolivya ve ABD’nin en b\u00fcy\u00fck tedarik\u00e7iler oldu\u011fu pazara T\u00fcrkiye’nin ihracat\u0131 bulunmamaktad\u0131r.<\/p>\n

2-   G\u00fcney Kore<\/p>\n

\u00c7ok b\u00fcy\u00fck bir pazar olmayan G\u00fcney Kore’de borik asit ve borat\/perborat pazar\u0131nda ABD, tabii boratlar pazar\u0131nda ise Bel\u00e7ika, \u0130spanya ve ABD hakim durumdad\u0131r. 2001 y\u0131l\u0131 itibariye \u00fclke 14.395 ton tabii boratlar, 18.653 borik asit\/bor oksit, 27.209 ton borat\/perborat ithalat\u0131 yapmaktad\u0131r. G\u00fcney Kore pazar\u0131n\u0131n dikkat \u00e7ekici \u00f6zelli\u011fi tabii boratlar ve borik asit\/bor oksit ithalat\u0131n\u0131n 1996 y\u0131l\u0131ndan bu yana iki kat artm\u0131\u015f olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

V.D\u00dcNYA BOR\/BOR \u00dcR\u00dcNLER\u0130 T\u00dcKET\u0130M\u0130[20]<\/h3>\n

D\u00fcnya bor \u00fcretim ve t\u00fcketimi 1970 y\u0131l\u0131ndan bu yana iki kat\u0131ndan fazla artm\u0131\u015ft\u0131r. 2001 y\u0131l\u0131 itibariyle bor t\u00fcketimi B2O3 baz\u0131nda 1,5 milyon tondur. Bat\u0131 ve Do\u011fu Avrupa %46 toplam paylar\u0131 ile t\u00fcketimde ilk s\u0131rada yer almaktad\u0131r. Kuzey Amerika, Asya ve Latin Amerika  onu izlemekte ve s\u0131ras\u0131yla %25, %11 ve %10 paya sahip bulunmaktad\u0131r<\/p>\n

D\u00fcnya toplam bor t\u00fcketiminin 20%’si yal\u0131t\u0131m cam\u0131 elyaf\u0131, %15’i tekstil cam elyaf\u0131, %8’i borsilikat cam \u00fcretiminde olmak \u00fczere toplam %43’\u00fc cam sanayinde kullan\u0131lmaktad\u0131r. Deterjan sanayi t\u00fcketimi toplam\u0131n\u0131n %16’s\u0131 kadard\u0131r. Mine\/s\u0131rlama tar\u0131m ve di\u011fer kullan\u0131m alanlar\u0131 s\u0131ras\u0131yla toplam\u0131n %13, %5 ve %23’\u00fc dolay\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n

T\u00fcrkiye’de ise bor t\u00fcketimi \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fck seviyede olup, d\u00fcnya t\u00fcketiminin %1-2’si civar\u0131ndad\u0131r. 2000 y\u0131l\u0131 itibariyle T\u00fcrkiye’de bor’un %27’si demir-\u00e7elik, %12’si cam ve cam elyaf\u0131, %38’i seramik ve firit, %12’si deterjan, %5’i kimya ve %6’s\u0131 di\u011fer sekt\u00f6rlerde t\u00fcketilmi\u015ftir.<\/p>\n

Bor madeninin kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 sanayiler b\u00f6lgeden b\u00f6lgeye farkl\u0131l\u0131k g\u00f6stermektedir. Bat\u0131 Avrupa \u00fclkeleri bor’u en \u00e7ok deterjan sanayinde kullan\u0131rken ABD en \u00e7ok fiber cam \u00fcretiminde ve Ba\u011f\u0131ms\u0131z Devletler Toplulu\u011fu \u00fclkeleri cam sanayinde kullan\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n

Son on y\u0131lda Bat\u0131 Avrupa’n\u0131n bor t\u00fcketiminde deterjan sanayinin pay\u0131 %35’ten %27’ye d\u00fc\u015ferken tekstil fiber cam\u0131 sekt\u00f6r pay\u0131 %1’den %11’e, tar\u0131m\u0131n pay\u0131 %2’den %5’e, borsilikat cam\u0131n pay\u0131 %8’den %10′ a \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

ABD’nin bor t\u00fcketiminde son yirmi y\u0131lda fiber cam sekt\u00f6r\u00fcn\u00fcn pay\u0131 %36,4’ten %65,1’e \u00e7\u0131karken, yanmay\u0131 geciktiricilerin pay\u0131 %13,4’ten %3,6’e, bor silikat cam\u0131n pay\u0131 %11,7’den %6,8’e d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bor’un sabun\/deterjan, mine, tar\u0131m sekt\u00f6rleri ile n\u00fckleer \u00e7al\u0131\u015fmalarda kullan\u0131m oran\u0131 a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 ayn\u0131 kalm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Bat\u0131 Avrupa, sulardaki bor deri\u015fimini azaltmay\u0131, bu ama\u00e7la deterjanlarda borat kullan\u0131m\u0131ndan uzakla\u015fmay\u0131 ama\u00e7lamaktad\u0131r. Bu, Bat\u0131 Avrupa’da talebin d\u00fc\u015fece\u011fi anlam\u0131na gelir. Ancak, bunu telafi edebilecek bir geli\u015fme ABD’nde g\u00f6zlemlenmektedir. ABD’nin enerji tasarrufu amac\u0131yla \u00e7ama\u015f\u0131r makinelerinde daha d\u00fc\u015f\u00fck y\u0131kama s\u0131cakl\u0131klar\u0131na y\u00f6nelmesi deterjan sekt\u00f6r\u00fcnde daha fazla bor kullan\u0131lmas\u0131 ihtimalini g\u00fc\u00e7lendirmektedir.<\/p>\n

Bor ve bor \u00fcr\u00fcnlerinin d\u00fcnya piyasalar\u0131ndaki talebi fiyat\u0131n yan\u0131 s\u0131ra girdi olarak kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 end\u00fcstrilerdeki teknolojik geli\u015fmelere, \u00fcretici ve kullan\u0131c\u0131 tercihleri ile ikame imkan\u0131na ba\u011fl\u0131 olmaktad\u0131r. \u00d6zellikle fiber cam, deterjan gibi sanayilerde fiyata ba\u011fl\u0131 olarak \u00fcreticilerin ikame mallara y\u00f6nelmeleri sebebiyle talep de\u011fi\u015fmeleri ya\u015fanmaktad\u0131r. Konsantre bor ve rafine bor \u00fcr\u00fcnleri kullan\u0131m alanlar\u0131n\u0131n yakla\u015f\u0131k %80’inde birbirini ikame edebilmektedir.[21]\n

Di\u011fer taraftan, bor \u00fcr\u00fcnlerinin t\u00fcketiminin yakla\u015f\u0131k %70’ini end\u00fcstriyel bazda \u00fcretim yapan, \u00f6nemli pazarl\u0131k g\u00fcc\u00fcne sahip, sekt\u00f6rlerinde lider veya sekt\u00f6rlerine y\u00f6n veren, teknoloji \u00fcretimi yapan organizasyonlar oldu\u011fu g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurulmal\u0131d\u0131r.[22] Bu da bor\/bor \u00fcr\u00fcnlerinde pazar pay\u0131n\u0131 art\u0131rabilmek ve koruyabilmek i\u00e7in kalitenin \u00f6nemini art\u0131rmaktad\u0131r. T\u00fcketici beklentilerini kar\u015f\u0131layacak, uluslar aras\u0131 standartlara uygun mal \u00fcretmek, \u00fcr\u00fcn \u00e7e\u015fidini art\u0131rmak, katma de\u011feri y\u00fcksek rafine \u00fcr\u00fcnler \u00fcretmek d\u00fcnya pazar\u0131nda tutunman\u0131n temel \u015fart\u0131 haline gelmi\u015ftir.<\/p>\n

VI. BOR MADEN\u0130N\u0130N STRATEJ\u0130K \u00d6NEM\u0130<\/h3>\n

Bor ve borlu yak\u0131tlar, 1950’li y\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131nda ABD Savunma Program\u0131nda gelece\u011fin yak\u0131t\u0131 olarak adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ve n\u00fckleer silahlanma d\u0131\u015f\u0131nda 2. \u00f6nemli stratejik malzeme olarak nitelendirilmi\u015ftir.[23] 1958-1961 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ABD ve NATO taraf\u0131ndan bor, stratejik bir maden olarak ilan edilmi\u015f, pazarlamas\u0131 kontrol alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015f ve COCOM olarak nitelendirilen tedbirler kapsam\u0131nda Var\u015fova Pakt\u0131 \u00fclkelerine ihrac\u0131 yasaklanm\u0131\u015ft\u0131r.[24] 1963 y\u0131l\u0131nda bor NATO’nun stratejik maddeleri listesinden \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131ysa da, ABD’nin bor alan\u0131ndaki baz\u0131 stratejik \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 gizlilik i\u00e7inde y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc bilinmektedir.<\/p>\n

Bor madeninin \u00f6nemi, \u00fclkeleri bu konuda \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmeye ve planl\u0131 davranmaya sevk etmektedir. Bor hakk\u0131nda s\u00fcrd\u00fcr\u00fclen ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n, bor bile\u015fiklerinin y\u00fcksek teknolojili \u00fcr\u00fcnlerdeki yeni kullan\u0131m alanlar\u0131n\u0131 ke\u015ffetmesi, bu madeni gelecekte, petrol gibi \u00fczerinde uluslararas\u0131 m\u00fccadelelerinin ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 bir \u00fcr\u00fcn konumuna getirebilecektir.<\/p>\n

Bor madeninin kullan\u0131m miktar\u0131ndaki as\u0131l \u00f6nemli art\u0131\u015f, bor’un yak\u0131t ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131 olarak kullan\u0131lmas\u0131yla sa\u011flanabilecektir. Bir\u00e7ok pil, ak\u00fcm\u00fclat\u00f6r vs. enerji \u00fcretim ayg\u0131t\u0131nda yak\u0131t olarak kullan\u0131lan hidrojenin elde edilme, nakil ve depolama y\u00f6ntemleri bu ayg\u0131tlar\u0131n verimlili\u011finin art\u0131r\u0131lmas\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131ndaki en \u00f6nemli sorunlard\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc hidrojen \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fck s\u0131cakl\u0131klarda s\u0131v\u0131la\u015fmakta, (-252 santigrad derece), gaz halindeyken \u00e7ok yer kaplamakta, patlay\u0131c\u0131 bir gaz olmas\u0131 sebebiyle ta\u015f\u0131ma ve depolama i\u015flemleri s\u0131ras\u0131nda tehlike arz etmektedir. Bu sebeple, bor bile\u015fiklerinin hidrojen ta\u015f\u0131ma kapasiteleri, bu bile\u015fiklerin yak\u0131t ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131 olarak yeni bir \u00f6neme kavu\u015fabilece\u011fine i\u015faret etmektedir. ABD’ndeki Millenium Cell firmas\u0131nca prototip bir araba \u00fczerinde denenen y\u00f6ntemde, hidrojen ve su bazl\u0131 sodyum bor hidrid (NaBH4) bile\u015feni halinde depolanmaktad\u0131r. Yan\u0131c\u0131 olmayan bu \u00e7\u00f6zelti, bir kataliz\u00f6rle temasa ge\u00e7ti\u011finde hidrojen vermektedir (aksi halde hidrojen \u00fcretilmemektedir). Hidrojen \u00fcretiminden sonra borohidrid yak\u0131t bir bor \u00e7\u00f6zeltisine d\u00f6n\u00fc\u015fmekte, bu \u00e7\u00f6zelti bir tankta saklan\u0131p tekrar borohidrid yak\u0131ta d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclebilmektedir. Di\u011fer bir deyi\u015fle bor, bu ve benzeri uygulamalarda yak\u0131t de\u011fil, yak\u0131t ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131 olarak g\u00f6rev yapmakta ve tekrar tekrar kullan\u0131labilmektedir. Sodyum bor hidritli otomobiller, normal otomobillerin yapt\u0131\u011f\u0131 kilometrenin iki kat\u0131na kadar \u00e7\u0131kabilmektedir. Akaryak\u0131tla \u00e7al\u0131\u015fana g\u00f6re daha g\u00fcvenli olmakta, \u00e7evre kirlili\u011fi yaratmamaktad\u0131r.<\/p>\n

Bu teknolojilerin bor element ve bile\u015fiklerine getirece\u011fi talep art\u0131\u015f\u0131n\u0131 \u015fimdiden kestirmek g\u00fc\u00e7 olup, talep, teknolojilerin g\u00f6sterece\u011fi ba\u015far\u0131ya, kullan\u0131m\u0131nda ula\u015f\u0131lacak yayg\u0131nl\u0131\u011fa ba\u011fl\u0131 bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n

Borun \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 ve i\u015fletilmesinde d\u00fcnya oligopol\u00fcn\u00fc olu\u015fturan az say\u0131daki \u00e7ok uluslu \u015firketler ( Rio Tinto Borax-US Borax (ABD, y\u0131ll\u0131k \u00fcretimi 560 bin ton)), Borax Argentina (Arjantin, y\u0131ll\u0131k \u00fcretimi 27 bin ton), JSC Bor (Rusya, y\u0131ll\u0131k \u00fcretimi 73 bin ton), NACC (ABD, y\u0131ll\u0131k \u00fcretimi 60 bin ton), Quiborax (\u015eili, y\u0131ll\u0131k \u00fcretimi 60 bin ton), Sucersal Argentine (Arjantin, y\u0131ll\u0131k \u00fcretimi 30 bin ton), SQM salar (\u015eili, y\u0131ll\u0131k \u00fcretimi 16 bin ton), \u0130nca bor (Peru, y\u0131ll\u0131k \u00fcretimi 13 bin ton), Di\u011ferleri (57 ton))dir. \u00c7in y\u0131ll\u0131k 140 bin ton \u00fcretimini devlet organizasyonlar\u0131 eliyle yapmakta,  T\u00fcrkiye ise ABD’nden sonra d\u00fcnyan\u0131n ikinci b\u00fcy\u00fck bor \u00fcreticisi olarak y\u0131ll\u0131k 475.000 ton \u00fcretimi yine devlet eliyle ger\u00e7ekle\u015ftirmektedir.[25]\n

Avrupa ve Amerikal\u0131 b\u00fcy\u00fck \u00fcreticilerin T\u00fcrkiye’deki bor yataklar\u0131na daha Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011funun son d\u00f6nemlerinde ba\u015flayan ilgileri bor madenleri 1978 y\u0131l\u0131nda kamula\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131ktan sonra da azalmadan s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bor madenlerinin \u00f6zelle\u015ftirilmesi 1999’da IMF ile yap\u0131lan stand by anla\u015fmas\u0131n\u0131n taahh\u00fctleri aras\u0131nda da yer alm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Bor madenleri 1978 y\u0131l\u0131nda devletle\u015ftirilmeden \u00f6nce T\u00fcrkiye’de de bor madencili\u011fi ile u\u011fra\u015fan Avrupa’l\u0131 ve Amerika’l\u0131 firmalar\u0131n, \u00e7\u0131kard\u0131klar\u0131 borun ham halde ihrac\u0131n\u0131 tercih etti\u011fi, bu firmalar\u0131n boru T\u00fcrkiye’de i\u015fleyecek entegre tesisler vs kurmad\u0131klar\u0131, T\u00fcrkiye’ye bor konusunda her hangi bir teknoloji transferinde  bulunmad\u0131klar\u0131, bor rezervlerinin miktar\u0131n\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck, madenin de\u011ferini  d\u00fc\u015f\u00fck g\u00f6stermeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 tespit edilmi\u015ftir. Bunun da b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde borun stratejik \u00f6neminden  ve d\u00fcnya \u00e7ap\u0131ndaki bor \u00fcreticisi firmalar\u0131n T\u00fcrkiye’deki bor yataklar\u0131na olan ilgilerinden kaynakland\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r.<\/p>\n

Bu konuda \u0130ngiltere kaynakl\u0131 olup, daha sonra Rio Tinto Zinc’in bir alt kurulu\u015fu haline gelen Borax Consolidated Ltd.’nin T\u00fcrkiye bor sahalar\u0131 \u00fczerindeki faaliyetleri dikkat \u00e7ekicidir. TMMOB bor raporuna g\u00f6re[26] daha \u00f6nce Desmond Abel Smith’in elinde bulunan Sultan\u00e7ay\u0131r\u0131 ve yeni bor sahalar\u0131 27 Ekim 1950 tarihinde 3\/12002 say\u0131l\u0131 kararname ile Borax Consolidated Ltd’e devredilmi\u015ftir. \u015eirket o d\u00f6nemde d\u00fcnya tekeli niteli\u011findedir. \u015eirket daha sonra, T\u00fcrkiye’deki baz\u0131 yasalardan daha fazla yararlanmak i\u00e7in 25 Kas\u0131m 1955 tarihinde isim de\u011fi\u015ftirmi\u015f, ad\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131na T\u00fcrk kelimesi koyarak, sermayesinin %94’\u00fc merkezi \u0130ngiltere’de bulunan Borax Consolidated Ltd. \u015firketine, %2’si T\u00fcrk ortaklara, %4’\u00fc de \u0130ngiliz ortaklara ait olmak \u00fczere, “T\u00fcrk Boraks Madencilik A.\u015e.” ad\u0131n\u0131 alm\u0131\u015f, 6 Ocak 1956 tarihinde Sultan\u00e7ay\u0131r Bor maden imtiyaz\u0131n\u0131 bu \u015firket \u00fczerine tescil ettirmi\u015ftir. Bu tarihten sonra da \u015firket, T\u00fcrkiye’de ciddi bir arama faaliyetinde bulunmam\u0131\u015f, buldu\u011fu baz\u0131 rezervlerin de miktarlar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fck g\u00f6stermi\u015ftir. \u015eirket, K\u0131rka’n\u0131n Sar\u0131cakaya b\u00f6lgesinde yapt\u0131\u011f\u0131 sondajlar sonucu tespit etti\u011fi rezervi 10 milyon ton olarak beyan etmi\u015f, 45 y\u0131ll\u0131k imtiyaz talep etmi\u015ftir. \u015e\u00fcpheler \u00fczerine ayn\u0131 b\u00f6lgede MTA’n\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 ara\u015ft\u0131rmalarda rezervin 400 milyon ton oldu\u011fu, sonraki \u00e7al\u0131\u015fmalar sonucunda ise K\u0131rka bor sahas\u0131n\u0131n 1 milyar ton rezervli, d\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck ve en zengin yataklar\u0131 oldu\u011fu ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

1958\u20131961 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda NATO’nun bor’u stratejik hammadde ilan etmesinin ard\u0131ndan T\u00fcrkiye’de bor sahalar\u0131n\u0131n millile\u015ftirilmesi tart\u0131\u015fmalar\u0131 g\u00fcndeme gelmi\u015f, Borax Consolidated Ltd. haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 raporda a\u015fa\u011f\u0131daki g\u00f6r\u00fc\u015flere vurgu yapm\u0131\u015ft\u0131r. \u015eirkete g\u00f6re 1963 y\u0131l\u0131 itibariyle;<\/p>\n

–          T\u00fcrkiye’de bor mineralleri t\u00fckenmi\u015ftir.<\/p>\n

–          T\u00fcrkiye’nin en \u00e7ok 20 bin ton sat\u0131\u015f \u015fans\u0131 vard\u0131r.<\/p>\n

–          T\u00fcrkiye’de ancak 3 firma 60 bin ton \u00fcretim yapabilir.<\/p>\n

–          T\u00fcrkiye Avrupa piyasas\u0131na yaln\u0131z borik asit \u00fcretimi i\u00e7in bor cevheri verebilir.<\/p>\n

Avrupa piyasas\u0131n\u0131n borik asit \u00fcretimi 45 bin ton cevhere kar\u015f\u0131l\u0131k gelen 30 bin ton bor cevheri ile sabittir.<\/strong><\/p>\n

–          T\u00fcrkiye ancak zarar\u0131na bor end\u00fcstrisi kurabilir, 3 bin tonluk rafineri ancak s\u00fcbvansiyonla ya\u015far.<\/p>\n

–          T\u00fcrkiye’nin bor rezervlerine Borax Consolidated Ltd. ortak edilirse bor end\u00fcstrisi kurulacakt\u0131r.<\/p>\n

–          Avrupa end\u00fcstrisinde T\u00fcrk cevheri kullananlar, fiyat rekabeti ile Amerikan cevherine d\u00f6nerlerse, T\u00fcrkiye bu sahay\u0131 kaybeder.<\/p>\n

–          T\u00fcrkiye Amerikan rekabetini \u00fcst\u00fcne \u00e7ekmemelidir.<\/p>\n

–          Amerikan bor cevherleri sodyumludur, T\u00fcrk bor cevherleri kalsiyumludur, bu da T\u00fcrkiye’nin rekabet imk\u00e2n\u0131n\u0131 ortadan kald\u0131r\u0131r.<\/p>\n

\u015eirketin kehanetlerinin (!) hepsinin yanl\u0131\u015f \u00e7\u0131km\u0131\u015f olmas\u0131 ilgi \u00e7ekicidir.<\/p>\n

Etibank bor piyasas\u0131na 1960\u201368 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda girmi\u015f ve bu d\u00f6nemde yabanc\u0131 firmalarla k\u0131yas\u0131ya bir fiyat belirleme sava\u015f\u0131 ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r. Ticaret ve Enerji Bakanl\u0131\u011f\u0131 1974 y\u0131l\u0131nda, bu rekabet sonucunda tonu 30 $’a kadar d\u00fc\u015fen bor cevherinin fiyat\u0131n\u0131 taban fiyat uygulayarak 70 $\/ton’a y\u00fckseltmi\u015ftir. Ton fiyat\u0131 daha sonra 90 $’a kadar y\u00fckselmi\u015f, ancak, bu fiyatla bile bor, o d\u00f6nemde d\u00fcnya piyasalar\u0131nda 120 $\/ton olan de\u011ferinin \u00e7ok alt\u0131nda kalm\u0131\u015ft\u0131r. Bu sebeple bor madeninin 1978 y\u0131l\u0131nda devletle\u015ftirilmesindeki en \u00f6nemli ama\u00e7lardan biri madenin d\u00fcnya piyasas\u0131ndaki ger\u00e7ek de\u011ferinden sat\u0131larak yurt d\u0131\u015f\u0131na kaynak transferi yap\u0131lmas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7mek olmu\u015ftur.[27]\n

Devletle\u015ftirmenin faydalar\u0131 k\u0131sa s\u00fcrede g\u00f6r\u00fclmeye ba\u015flam\u0131\u015f, T\u00fcrkiye’nin D\u00fcnya Bor \u00fcretiminde (B2O3 baz\u0131nda) 1970 y\u0131l\u0131nda % 16 olan pay\u0131; 1980 y\u0131l\u0131nda % 26, 2001 y\u0131l\u0131nda %33,4\u2019e y\u00fckselmi\u015ftir. 1978 y\u0131l\u0131nda 83,4 milyon $ olan Bor gelirleri 2000 y\u0131l\u0131nda 208 milyon $\u2019a ula\u015fm\u0131\u015f, D\u00fcnyan\u0131n en kaliteli kolemanitleri olan Emet, Bigadi\u00e7 Kestelek kolemanitleri 1978 y\u0131l\u0131 \u00f6ncesi 40-60 $\/Ton fiyatla sat\u0131l\u0131rken 290-295 $\/Ton fiyatla sat\u0131labilir hale gelmi\u015ftir.[28] Bug\u00fcn, Eti Holding’in \u00fcr\u00fcn portf\u00f6y\u00fcndeki ham bor \u00fcr\u00fcnleri i\u00e7in ortalama br\u00fct kar marj\u0131 %50 civar\u0131nda olup, baz\u0131 bor \u00fcr\u00fcnlerinde br\u00fct kar marj\u0131 %500’\u00fc a\u015fmaktad\u0131r.[29]\n

TMMOB bor raporunda belirtildi\u011fi \u00fczere, devletle\u015ftirme sonras\u0131 bulunan rezerv, daha \u00f6ncesinde \u00f6zel sekt\u00f6rce ilan edilen rakam\u0131n 115 kat\u0131 kadar artm\u0131\u015ft\u0131r. 1978 y\u0131l\u0131na kadar T\u00fcrkiye’nin bor  cevheri pazarlamas\u0131nda kaba y\u0131kama d\u0131\u015f\u0131nda hi\u00e7bir i\u015flem yap\u0131lmam\u0131\u015f, sat\u0131lan bor cevherleri Avrupa ve ABD’nde i\u015flenerek rafine \u00fcr\u00fcnler \u00e7ok daha pahal\u0131ya T\u00fcrkiye’ye ithal edilmi\u015ftir.  Eti Holding, rafine \u00fcr\u00fcn \u00fcretimi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na 1978’den sonra ba\u015flam\u0131\u015f olmas\u0131na ve rakibi US Borax’\u0131n 140 y\u0131ldan fazla bir s\u00fcredir pazarda teknik \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011fe ve geni\u015f da\u011f\u0131t\u0131m a\u011flar\u0131na sahip olmas\u0131na ra\u011fmen, Avrupa pazar\u0131n\u0131n %51’ini, d\u00fcnya pazar\u0131n\u0131n %36’s\u0131n\u0131 almay\u0131 ba\u015farm\u0131\u015ft\u0131r. Bug\u00fcn, konular\u0131nda olduk\u00e7a deneyimli elemanlar yeti\u015fmi\u015f, \u00f6zg\u00fcn teknoloji geli\u015ftirme konumuna gelinmi\u015ftir. Edinilen bilgi birikimi do\u011frultusunda yat\u0131r\u0131mlar ger\u00e7ekle\u015ftirilmekte, Eti Holding hedeflenen \u00fcretim ve sat\u0131\u015f miktarlar\u0131na ula\u015fmaktad\u0131r.<\/p>\n

Devletle\u015ftirmeden sonra da yabanc\u0131 \u015firketlerin T\u00fcrkiye bor madencili\u011fine ilgisi s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. 1986 y\u0131l\u0131nda d\u00f6nemin T\u00fcrkiye Cumhuriyeti h\u00fck\u00fcmeti taraf\u0131ndan, “global ekonomiye, yeni d\u00fcnya d\u00fczenine entegrasyonu sa\u011flamak \u00fczere kamu kurulu\u015flar\u0131n\u0131n nas\u0131l \u00f6zelle\u015ftirilmesi gerekti\u011finin ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 J.P. Morgan Bank’a ihale edilmi\u015f, Morgan Bank’\u0131n haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 “\u00d6zelle\u015ftirme Ana Plan\u0131”nda:”Etibank’\u0131n bir holding \u015firket olacak \u015fekilde reorganize edilmesi ve karl\u0131 m\u00fcesseselerdeki (bor, krom) \u00f6z kaynaklar\u0131n sat\u0131lmas\u0131” \u00f6nerilmi\u015ftir.<\/p>\n

2001 y\u0131l\u0131 Ocak ay\u0131nda T\u00fcrkiye’ye ani bir ziyarette bulunan ABD Hazine Bakan Yard\u0131mc\u0131s\u0131 John Taylor d\u00fcnya bor piyasas\u0131na hakim olan Dodge&Cox ve Rio Tinto Holding’in eski y\u00f6netim kurulu \u00fcyesidir ve ilk ziyaretini d\u00f6nemin \u00f6zelle\u015ftirmeden sorumlu Devlet Bakan\u0131na yapm\u0131\u015ft\u0131r. Rio Tinto’nun 1978 y\u0131l\u0131ndan (bor madenleri devletle\u015ftirilmeden) \u00f6nce T\u00fcrk Borax adl\u0131 firma arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla T\u00fcrkiye’deki bor madenlerinin  %80’ini i\u015fletti\u011fi, \u015fu anda T\u00fcrkiye’de faaliyet g\u00f6steren yabanc\u0131 bankalar\u0131n baz\u0131lar\u0131nda hisselerinin bulundu\u011fu g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurulmal\u0131d\u0131r.[30]\n

Bor’dan devlet tekelinin kald\u0131r\u0131lmas\u0131 ve Eti Bor A.\u015e.’nin \u00f6zelle\u015ftirilmesi tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n g\u00fcndeme geldi\u011fi 2001 y\u0131l\u0131 ba\u015flar\u0131nda Devlet Bakan\u0131 \u015e\u00fckr\u00fc Sina G\u00fcrel’in bor madenlerinin bulundu\u011fu K\u00fctahya ve Eski\u015fehir’e yapt\u0131\u011f\u0131 ziyaretler s\u0131ras\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131klamalar \u00f6nemlidir: “H\u00fck\u00fcmet bor madenlerinin \u00f6zelle\u015ftirme kapsam\u0131ndan \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 y\u00f6n\u00fcnde ilke karar\u0131 alm\u0131\u015ft\u0131r(…)Bor madenleri 1978’de Ecevit H\u00fck\u00fcmeti  zaman\u0131nda devletle\u015ftirilmi\u015ftir. \u015eimdi de yine Ecevit H\u00fck\u00fcmetinin bor madenlerinin \u00f6zelle\u015ftirilemeyece\u011fi konusundaki iradesi kesin olarak ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r (…) Madenlerin tekelde ve devlette bulunmas\u0131n\u0131n stratejik \u00f6nemi vard\u0131r (…) \u00c7inkur \u00f6zelle\u015ftirildikten sonra kapand\u0131. Oradan \u00e7\u0131kar\u0131lan i\u015f\u00e7ilere hala yer bulmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yoruz. (…) \u00d6zelle\u015ftirme ama\u00e7 de\u011fil ara\u00e7 olmas\u0131 gerekir, IMF ne derse desin, \u00f6zelle\u015ftirme bir ara\u00e7t\u0131r. (…) Bor madenlerinin \u00f6zelle\u015ftirilmesi \u00fczerinde bu denli durulmas\u0131n\u0131n nedeni \u00fcretime ba\u015flan\u0131lan rafine \u00fcr\u00fcnlerle bu y\u0131l \u0130spanya ve \u0130talya’daki baz\u0131 tesislerin kapanacak olmas\u0131d\u0131r. Bu y\u00fczden \u00f6zelle\u015ftirmenin yap\u0131lmas\u0131 i\u00e7in baz\u0131 \u00e7evreler taraf\u0131ndan bask\u0131 yap\u0131lmaktad\u0131r.”[31]\n

D\u00fcnya bor \u00fcretimi %100 B2O3 baz\u0131nda 1,5 milyon ton civar\u0131ndad\u0131r. Bu \u00fcretimin %42’si ABD sermayeli US Borax (ya da   di\u011fer ad\u0131yla Rio Tinto), %33,4’\u00fc Eti Holding A.\u015e. taraf\u0131ndan ger\u00e7ekle\u015ftirilmektedir. De\u011fer olarak ise d\u00fcnyada yakla\u015f\u0131k y\u0131ll\u0131k 1,2 milyar ABD dolar\u0131 kadar B2O3 pazar\u0131 bulunmaktad\u0131r.  Eti Holding bu pazar\u0131n parasal olarak %20-23’\u00fcne, US Borax ise %65-70’ine sahiptir. Bor gibi 21. Y\u00fczy\u0131l\u0131n petrol\u00fc olarak adland\u0131r\u0131lan bir madenin en b\u00fcy\u00fck rezerv kayna\u011f\u0131 olan T\u00fcrkiye’nin, bor ihracat\u0131ndan y\u0131lda yaln\u0131zca 102 milyon dolar, bor \u00fcr\u00fcnleri ihracat\u0131ndan ise 106 milyon dolar kazan\u0131yor olmas\u0131, \u00f6nemli bir kapasitenin israf edildi\u011fine i\u015faret etmektedir.<\/p>\n

T\u00fcrkiye bor madenini tam rafine i\u015flenmi\u015f olarak de\u011fil, ham veya yar\u0131 rafine halde satmas\u0131ndan dolay\u0131 \u00e7ok \u00f6nemli d\u00f6viz kazand\u0131r\u0131c\u0131 f\u0131rsatlar\u0131 ka\u00e7\u0131rmaktad\u0131r. \u00c7\u0131nk\u0131 (2001) bunun \u00e7e\u015fitli \u00f6rnekleri verilmektedir. “\u00d6rne\u011fin, ortalama FOB Band\u0131rma 200 dolar\/ton dan satt\u0131\u011f\u0131m\u0131z %42 B2O3 ten\u00f6rl\u00fc kolemanit cevherini (T\u00fcrkiye bu cevherde d\u00fcnyan\u0131n tek \u00fcreticisi ve ihracat\u00e7\u0131s\u0131 konumundad\u0131r) alan bir ihracat\u00e7\u0131 firma s\u00f6z konusu \u00fcr\u00fcn\u00fc \u00f6\u011f\u00fctt\u00fckten sonra 600-650$\/ton fiyatla nihai kullan\u0131c\u0131ya satmaktad\u0131r.<\/p>\n

DPT-VIII. Be\u015f Y\u0131ll\u0131k Kalk\u0131nma Plan\u0131 Kimya Sanayi Hammaddeleri Raporunda, T\u00fcrkiye’den ithal edilen kolemanit ve uleksit madenlerinin ABD’deki en \u00f6nemli al\u0131c\u0131s\u0131 Owens Corning Fiberglass Co.’nun bir yan \u015firketi olan American Borat Co’nin Death Valley National Monument’de bulunan Billie yeralt\u0131 i\u015fletmesinin, T\u00fcrkiye’den ithal edilen uleksitin ucuza gelmesi nedeniyle 1986 y\u0131l\u0131 sonlar\u0131na do\u011fru \u00fcretimi durdurdu\u011funu belirtmektedir.<\/p>\n

T\u00fcrkiye, d\u00fcnyan\u0131n en zengin bor yataklar\u0131na sahip oldu\u011fu halde, yurt d\u0131\u015f\u0131na ihra\u00e7 etti\u011fi tinkal ve borakstan \u00fcretilen sodyum per borat\u0131n ithalat\u00e7\u0131s\u0131 konumundad\u0131r. Slovenya, T\u00fcrkiye’den sat\u0131n ald\u0131\u011f\u0131 boraksa kar\u015f\u0131l\u0131k T\u00fcrkiye’ye sodyum per borat satmakta, Slovenya’dan yap\u0131lan per borat ithalat\u0131 bu \u00fclkeye yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z boraks sat\u0131\u015f\u0131n\u0131n hemen hemen %25’ine ula\u015fmaktad\u0131r.[32]\n

TMMOB bor raporunda[33] T\u00fcrkiye’den Avrupa piyasas\u0131na yap\u0131lan bor sat\u0131\u015flar\u0131n\u0131n ham bor a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olmas\u0131n\u0131n Citicorp Venture gibi baz\u0131 firmalar\u0131n Eti Holding A.\u015e.’nden ham bor sat\u0131n al\u0131p, i\u015fledikten sonra Eti Holding’in kar\u015f\u0131s\u0131na d\u00fcnya pazarlar\u0131nda rakip olarak \u00e7\u0131kmas\u0131na yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirilmektedir.<\/p>\n

D\u00fcnya piyasas\u0131 y\u0131ll\u0131k 80\u201390 milyar dolar civar\u0131nda olan bor u\u00e7 \u00fcr\u00fcnlerinde T\u00fcrkiye’nin pazar pay\u0131 %1’i bile bulamamaktad\u0131r.[34] Oysa T\u00fcrkiye’de h\u00e2lihaz\u0131rda bor’un sanayideki \u00e7e\u015fitli kullan\u0131m alanlar\u0131na ili\u015fkin teknolojik bilgi birikimi olu\u015fmaktad\u0131r.<\/p>\n

T\u00fcrkiye en b\u00fcy\u00fck rezerv sahibi olarak bor d\u00fcnya piyasas\u0131n\u0131 ve fiyatlar\u0131n\u0131 belirleyebilecek konumda olma imk\u00e2n\u0131na sahiptir. Ancak, d\u00fcnyadaki \u00f6rnekler maden zengini geli\u015fmekte olan \u00fclkelerin bu madenlerden yeterince yararlanamad\u0131\u011f\u0131n\u0131, ham madene sahip olan \u00fclkelerden ziyade, bu madenle ilgili teknolojiye sahip olan geli\u015fmi\u015f \u00fclkelerin piyasalar\u0131 kontrol etti\u011fini g\u00f6stermektedir. T\u00fcrkiye de, 1978 y\u0131l\u0131nda yap\u0131lan devletle\u015ftirmeden sonra bu konuda \u00f6nemli yol katetmi\u015f olsa da, kalk\u0131nmakta olan \u00fclke stat\u00fcs\u00fcn\u00fcn getirdi\u011fi sorunlar ve teknolojik eksiklikleri sebebiyle bor d\u00fcnya piyasas\u0131nda rezervleri ile orant\u0131l\u0131 bir h\u00e2kimiyete sahip olamamaktad\u0131r. Geli\u015fmi\u015f \u00fclkeler sanayilerinin pek \u00e7ok alan\u0131nda alternatifi olmayan, ikamesi zor bir hammaddede b\u00fcy\u00fck oranda T\u00fcrkiye’ye ba\u011f\u0131ml\u0131yken, T\u00fcrkiye bu avantaj\u0131n\u0131 iyi de\u011ferlendirememekte, bordan kazand\u0131\u011f\u0131 ihracat geliri d\u00fc\u015f\u00fck oranlarda kalmaktad\u0131r.<\/p>\n

Bor \u00fcr\u00fcnlerine ait teknolojiler genellikle teknolojiyi \u00fcreten \u00fclkelerce gizlenmekte, bu konudaki bilgilere kolayl\u0131kla ula\u015f\u0131lamamaktad\u0131r. Bu sebeple di\u011fer \u00fclkelerden \u00f6nemli teknoloji transferleri yap\u0131lamam\u0131\u015ft\u0131r. Eti Holding A.\u015e.’nin teknik elemanlar\u0131n\u0131n \u00f6zverili \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ve \u00fcniversitelerle yapt\u0131\u011f\u0131 i\u015fbirli\u011fi sonucu \u00fcretim sorunlar\u0131na \u00e7\u00f6z\u00fcm getirilebilmi\u015f, \u00f6zg\u00fcn teknolojiler dahi geli\u015ftirerek \u00f6nemli bilgi birikimi ve tecr\u00fcbe kazan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.[35] Di\u011fer taraftan, Eti Holding A.\u015e.’nin d\u00fcnya pazarlar\u0131ndaki en b\u00fcy\u00fck rakibi US Borax ise 80’den fazla \u00fclkede \u00f6rg\u00fctlenmi\u015f, 1800’l\u00fc y\u0131llar\u0131n sonlar\u0131ndan beri \u00fcretim teknolojisini s\u00fcrekli geli\u015ftiren, bor’un kullan\u0131m alanlar\u0131n\u0131n geni\u015fletilmesi y\u00f6n\u00fcnde \u00e7al\u0131\u015fmalar yapan, \u00fcretim, depolama, da\u011f\u0131t\u0131m ve pazarlama faaliyetleri ile dev bir kurulu\u015ftur. US Borax’\u0131n sahibi Rio Tinto, d\u00fcnya maden \u00fcretiminde %12,5’luk pay\u0131 ile birinci s\u0131radad\u0131r.[36]\n

Rio Tinto’nun \u0130ngiltere’de yerle\u015fik Chesington-Survey’de Borax Consolidated Ltd, ABD’nde California-Anaheim’de US Borax Research olmak \u00fczere iki ara\u015ft\u0131rma merkezi faaliyet g\u00f6stermektedir ve firma bu faaliyetler i\u00e7in y\u0131lda 70 milyon $ para harcamaktad\u0131r. US Borax’\u0131n b\u00fcy\u00fck kapasiteleri, firmaya arama, ara\u015ft\u0131rma, maden i\u015fletme, cevher haz\u0131rlama, zenginle\u015ftirme ve pazarlama faaliyetlerinde \u00f6l\u00e7ek ekonomilerinden yararlanarak piyasaya kaliteli ve ucuz \u00fcr\u00fcn sunabilme imkan\u0131 sa\u011flamaktad\u0131r.[37]\n

Bu kadar b\u00fcy\u00fck bir monopol\u00fcn kar\u015f\u0131s\u0131na k\u00fc\u00e7\u00fck k\u00fc\u00e7\u00fck bor \u015firketleri ile \u00e7\u0131kmak, T\u00fcrkiye’nin piyasada g\u00fcce sahip olas\u0131n\u0131 imk\u00e2ns\u0131z k\u0131lar. Nitekim 1978 y\u0131l\u0131nda bor madenleri devletle\u015ftirilmeden \u00f6nceki durum da budur. Devletle\u015ftirmeden sonra tek elden yap\u0131lan yat\u0131r\u0131mlar, Ar-Ge \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ve pazarlama faaliyetleri sonucu (her ne kadar T\u00fcrkiye’ye hala getirebilece\u011finden daha az gelir getiriyor olsa da) Eti Holding A.\u015e., US Borax’\u0131n ard\u0131ndan d\u00fcnyan\u0131n ikinci \u00f6nemli bor \u00fcreticisi haline gelmi\u015ftir.<\/p>\n

VII. YASAL \u00c7ER\u00c7EVE<\/h3>\n

End\u00fcstriyel anlamda ilk boraks madencili\u011fi 1852’de \u015eili’de ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. “Nevada, California, Caliko Mountain ve Kramer y\u00f6resindeki yataklar\u0131n bulunarak i\u015fletilmeye al\u0131nmas\u0131yla ABD D\u00fcnya bor gereksinimini kar\u015f\u0131layan birinci \u00fclke haline gelmi\u015ftir. T\u00fcrkiye’ de ilk i\u015fletmenin, 1861 y\u0131l\u0131nda \u00e7\u0131kart\u0131lan “Maadin Nizamnamesi” uyar\u0131nca 1865 y\u0131l\u0131nda bir Frans\u0131z \u015firketine \u0130\u015fletme imtiyaz\u0131 verilmesiyle, ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 bilinmektedir.”[38]\n

Bu tarihten itibaren, \u00f6zellikle Cumhuriyet \u00f6ncesi d\u00f6nemlerde verilen taviz ve ayr\u0131cal\u0131klarla bor madenleri b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde yabanc\u0131 \u015firketlerin eline kalm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

1960’l\u0131 y\u0131llardan itibaren ise sekt\u00f6rde baz\u0131 da\u011f\u0131n\u0131k ve k\u00fc\u00e7\u00fck \u00f6l\u00e7ekli T\u00fcrk firmalar\u0131 da boy g\u00f6stermi\u015f, ancak, k\u00fc\u00e7\u00fck \u00f6l\u00e7ekli firmalar\u0131n d\u00fcnya \u00e7ap\u0131ndaki oligopol piyasas\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck akt\u00f6rleriyle ba\u015fa \u00e7\u0131kamad\u0131\u011f\u0131, birbirleriyle rekabete girerek bor’un d\u0131\u015f sat\u0131m fiyat\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fckleri g\u00f6zlemlendi\u011finden, bu \u00f6nemli \u00fcr\u00fcnden \u00fclkemizin en fazla fayday\u0131 sa\u011flayabilmesi i\u00e7in \u00fcretim, i\u015fletme ve pazarlaman\u0131n tek elden y\u00fcr\u00fct\u00fclmesi ihtiyac\u0131 do\u011fmu\u015f, 1978 y\u0131l\u0131nda \u00e7\u0131kar\u0131lan 2172 say\u0131l\u0131 yasa ile bor’la ilgili t\u00fcm faaliyetler tamamen devlet ad\u0131na \u00fcretilmek, i\u015fletilmek ve pazarlanmak \u00fczere Etibank A.\u015e.’nin tasarrufuna verilmi\u015f, “Devlete ait bor ruhsat sahalar\u0131n\u0131n hi\u00e7bir hakk\u0131, ger\u00e7ek ve t\u00fczel ki\u015filere devretme yetkisi verilmez kayd\u0131” getirilmi\u015ftir. [39]\n

“2172 Say\u0131l\u0131 yasa ile beklentilerin aksine, bor madenlerinin devlet\u00e7e i\u015fletilerek pazarlanmas\u0131n\u0131n \u00fclke yarar\u0131na olumlu sonu\u00e7lar verdi\u011fi, ….. kabul edilmi\u015f, haz\u0131rlanan 2840 Say\u0131l\u0131 Yasa, 4 Nisan 1983 tarihinde Dan\u0131\u015fma Meclisi’nde kabul edilerek, 12 Nisan 1983 tarihinde Milli G\u00fcvenlik Konseyi’nin onay\u0131 ile y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girmi\u015ftir. B\u00f6ylece halen y\u00fcr\u00fcrl\u00fckte olan bu yasa ile bor sahalar\u0131n\u0131n kamu taraf\u0131ndan i\u015fletilmesi ve tek elden y\u00f6netilmesi bir kez daha yasal g\u00fcvence alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Bu yasan\u0131n y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girmesinden 6 ay sonra 2172 Say\u0131l\u0131 yasa y\u00fcr\u00fcrl\u00fcl\u00fckten kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. 15 Haziran 1985 tarihinde kabul edilerek yay\u0131nlanan 3213 Say\u0131l\u0131 Maden Kanununun 49. maddesinde ise \u201c2840 Say\u0131l\u0131 Maden Kanunu H\u00fck\u00fcmleri sakl\u0131d\u0131r. Ancak, bu Kanunun y\u00fcr\u00fcrl\u00fck tarihinden sonra bulunacak bor, trona ve asfaltit madenlerinin aranmas\u0131 ve i\u015fletilmesi bu yasa h\u00fck\u00fcmlerine tabidir. Bunlar\u0131n ihracat\u0131na ait usul ve esaslar Bakanlar Kurulunca tespit edilir\u201d h\u00fckm\u00fc getirilmi\u015ftir”[40].<\/p>\n

“16 \u015eubat 1994 tarihinde y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe giren 3971 Say\u0131l\u0131 Yasa ile 2840 Say\u0131l\u0131 Yasa\u2019n\u0131n ikinci maddesi de\u011fi\u015ftirilerek, \u201cBor tuzlar\u0131 ile uranyum ve toryum madenlerinin aranmas\u0131 ve i\u015fletilmesi Devlet eliyle yap\u0131l\u0131r.\u201d h\u00fckm\u00fc getirilmi\u015f, trona ve asfaltit madenlerinin \u00f6zel sekt\u00f6r taraf\u0131ndan aranmas\u0131 ve i\u015fletilmesine olanak sa\u011flanm\u0131\u015f, fakat bor tuzlar\u0131 yine devlet tekelinde b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.”[41]\n

Etibank ‘\u0131n \u00f6zelle\u015ftirmesi plan\u0131 gere\u011fince, \u00f6nce 1993 y\u0131l\u0131nda Etibank b\u00fcnyesindeki bankac\u0131l\u0131k b\u00f6l\u00fcm\u00fc Etibank Bankac\u0131l\u0131k Anonim Ortakl\u0131\u011f\u0131 ad\u0131yla ba\u011f\u0131ms\u0131z bir b\u00f6l\u00fcm halinde \u00d6zelle\u015ftirme \u0130daresinde devredilmi\u015ftir. Ayn\u0131 y\u0131l, Karadeniz Bak\u0131r \u0130\u015fletmeleri A.\u015e., \u00c7inkur A.\u015e. de \u00f6zelle\u015ftirilmek \u00fczere \u00d6zelle\u015ftirme \u0130daresinde devredilmi\u015ftir. Kalan Etibank Madencilik Genel M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ise 4 \u015eubat 1998 tarih ve 23248 say\u0131l\u0131 Resmi Gazete’de yay\u0131mlanan 26 Ocak 1998 tarihli Bakanlar kurulunun 98\/10552 say\u0131l\u0131 karar\u0131 ile Eti Holding A.\u015e. unvan\u0131 ile yeniden yap\u0131land\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Yap\u0131lan yap\u0131sal de\u011fi\u015fiklikler sonucu;   Eti Holding A.\u015e., 7 ba\u011fl\u0131 ortakl\u0131k (Eti Bor A.\u015e., Eti D\u0131\u015f  Ticaret ve Pazarlama A.\u015e., Eti Al\u00fcminyum A.\u015e., Eti G\u00fcm\u00fc\u015f A.\u015e., Eti Bak\u0131r A.\u015e., Eti Krom A.\u015e., Eti Elektrometalurji A.\u015e.), 12 i\u015fletme ve Maden M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ile 3 i\u015ftirakten olu\u015fmu\u015ftur. 5 adet Bor \u0130\u015fletmesi ise Band\u0131rma’daki Eti Bor A.\u015e.’ye ba\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r.[42]\n

“(\u00d6zelle\u015ftirme i\u015flemine) gelen tepkiler \u00fczerine, Bakanlar Kurulu Karar\u0131yla Etibank Genel M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn “Eti Holding A.\u015e.” olarak bu \u015fekilde yeniden yap\u0131lanmas\u0131n\u0131n 233 say\u0131l\u0131 Kamu \u0130ktisadi Te\u015febb\u00fcsleri Hakk\u0131nda kanun H\u00fckm\u00fcnde Kararnamesinin 3. Maddesine ayk\u0131r\u0131l\u0131k olu\u015fturup olu\u015fturmad\u0131\u011f\u0131 hususu ile, bor cevheri aramak, i\u015fletmek, zenginle\u015ftirmek, ve bor bile\u015fikleri \u00fcretmek \u00fczere ad\u0131 ge\u00e7en te\u015febb\u00fcse ba\u011fl\u0131 olarak kurulan Eti Bor A.\u015e.’nin sermayesinde bulunan \u00f6zel \u015fah\u0131s hisseleri nedeni ile bor tuzu sahalar\u0131n\u0131n bu \u015firket\u00e7e i\u015fletilmesinin 2840 say\u0131l\u0131 Kanuna uygun olup olmad\u0131\u011f\u0131 hususlar\u0131nda Enerji ve Tabi Kaynaklar Bakanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n talebi \u00fczerine Ba\u015fbakanl\u0131k\u00e7a Dan\u0131\u015ftay’dan isti\u015fari g\u00f6r\u00fc\u015f isteminde bulunulmu\u015ftur.<\/p>\n

\u0130sti\u015fari g\u00f6r\u00fc\u015f istemiyle ilgili olarak, Dan\u0131\u015ftay Birinci Dairesi’nin 1999\/66 Esas, 1999\/93 no’lu karar\u0131nda konu detayl\u0131 olarak irdelenerek “(…)2840 Say\u0131l\u0131 Kanunun 2. Maddesinde Bor tuzlar\u0131, Uranyum ve Toryum madenlerinin Devlet\u00e7e i\u015fletilece\u011fi h\u00fckm\u00fc yer ald\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re bu madenlerin sermayesinde \u00f6zel ki\u015filerin de pay sahibi oldu\u011fu bir Anonim \u015eirket eliyle i\u015fletilmesinden s\u00f6z edilemez (…) Etibank Genel M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn Eti Holding A.\u015e. \u015feklinde yap\u0131lanmas\u0131n\u0131n 233 say\u0131l\u0131 KHK’nin 3. Maddesine uygun bulunmad\u0131\u011f\u0131na; Eti Holding A.\u015e.’nin sermayesinde bulunan \u00f6zel \u015fah\u0131s hisseleri nedeni ile bor tuzu sahalar\u0131n\u0131n bu \u015firket\u00e7e i\u015fletilmesinin 2840 say\u0131l\u0131 yasaya ayk\u0131r\u0131l\u0131k te\u015fkil edece\u011fi(ne) oy birli\u011fi ile karar verildi” \u015feklindeki g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne ra\u011fmen, karar\u0131n d\u00fczeltilmesi yoluna gidilmemi\u015ftir.”[43]\n

Eti Holding’in \u00f6zelle\u015ftirilmesi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na, \u00f6nce Eti Bak\u0131r A.\u015e’nin, daha sonra ise Eti G\u00fcm\u00fc\u015f A.\u015e., Eti Krom A.\u015e. ve Eti Elektrometalurji A.\u015e.’nin \u00d6zelle\u015fme \u0130daresine devri ile devam edilmi\u015ftir. Daha sonra s\u0131ra Eti Al\u00fcminyum A.\u015e. ile Eti Bor A.\u015e.’ne gelmi\u015f, kamuoyunun ve meslek kurulu\u015flar\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck tepki g\u00f6stermesine ve VIII. Be\u015f Y\u0131ll\u0131k Kalk\u0131nma Plan\u0131 (2001-2005) Madencilik \u00d6zel \u0130htisas Komisyonu Raporu- Bor Madenleri Alt Komisyonu Raporunda “Borlar\u0131n \u00f6zelle\u015ftirilmesi, kamu yarar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan sak\u0131ncal\u0131 olarak g\u00f6r\u00fclmektedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc borlar\u0131n kullan\u0131m alanlar\u0131 \u00e7ok yayg\u0131n, katma de\u011feri ve marj\u0131 \u00e7ok y\u00fcksek ve T\u00fcrkiye y\u00fcksek kaliteli rezervlere sahip olmas\u0131 nedeniyle tekel durumundad\u0131r.”  denmesine ra\u011fmen, \u00e7\u0131kart\u0131lan 20 Aral\u0131k 2000 tarih ve 2000\/92 say\u0131l\u0131 \u00d6zelle\u015ftirme Y\u00fcksek Kurulu (\u00d6YK) Karar\u0131’nda baz\u0131 di\u011fer i\u015fletmeci K\u0130T’lerle birlikte Eti Holding A.\u015e.’nin \u00f6zelle\u015ftirme kapsam\u0131na al\u0131nmas\u0131 ve haz\u0131rl\u0131k i\u015flemlerinin 6 ay i\u00e7inde tamamlanmas\u0131 karar\u0131 al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak, 6 ayl\u0131k haz\u0131rl\u0131k s\u00fcresince kamuoyundan gelen \u015fiddetli tepkiler \u00fczerine bu karar geri al\u0131nm\u0131\u015f, kurum \u00f6zelle\u015ftirme kapsam\u0131ndan \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6zelle\u015ftirme Y\u00fcksek Kurulu’nun 16.07.2001 tarihli karar\u0131yla Eti Holding A.\u015e. eski stat\u00fcs\u00fcne iade edilmi\u015ftir.[44]\n

Di\u011fer taraftan, Etibank’\u0131n ham bor’u i\u00e7 piyasaya, d\u0131\u015f piyasaya satt\u0131\u011f\u0131ndan daha pahal\u0131ya satt\u0131\u011f\u0131na, bunun yurt i\u00e7inde bor kullanan sanayilerin, bor u\u00e7 \u00fcr\u00fcnleri \u00fcreten tesislerin kurulmas\u0131na ve rekabet g\u00fcc\u00fc kazanmas\u0131na engel olu\u015fturmakta oldu\u011funa ili\u015fkin tart\u0131\u015fmalar\u0131n g\u00fcndeme gelmesiyle konu hakk\u0131nda Dan\u0131\u015ftay’\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne ba\u015fvurulmu\u015ftur.<\/p>\n

Dan\u0131\u015ftay’\u0131n 2840 say\u0131l\u0131 Kanunda yer alan “Bor madenleri ile ilgili “i\u015fletme ifadesi” i\u00e7in”2000\/50 Esas,2000\/67 Karar no.lu isti\u015fari g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnde: “Bor tuzlar\u0131n\u0131n T\u00fcrk vatanda\u015flar\u0131na sat\u0131lmas\u0131 halinde,  T\u00fcrk vatanda\u015f\u0131 yurt i\u00e7inde istedi\u011fi tesisi kurabilecek ve bor’un u\u00e7 \u00fcr\u00fcnlerini elde ederek bunlar\u0131 yurt i\u00e7inde veya yurt d\u0131\u015f\u0131nda satabilecektir. Bor’un yurt i\u00e7inde T\u00fcrk vatanda\u015flar\u0131na sat\u0131\u015f\u0131 yap\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in ham bor’u alan yabanc\u0131 yurt d\u0131\u015f\u0131nda bu tesisleri kurarak elde etti\u011fi bor u\u00e7 \u00fcr\u00fcnlerini istedi\u011fi fiyatla d\u00fcnyaya ve T\u00fcrkiye’ye satabilmekte ve d\u00fcnya bor piyasas\u0131n\u0131 diledi\u011fi gibi y\u00f6nlendirebilmektedir.<\/p>\n

Sonu\u00e7 olarak a\u00e7\u0131klanan nedenlerle 2840 say\u0131l\u0131 Yasan\u0131n de\u011fi\u015fik 2’nci maddesi uyar\u0131nca bor tuzlar\u0131n\u0131n aranmas\u0131 ve i\u015fletilmesinin Devlet eliyle yap\u0131lmas\u0131 zorunlulu\u011funun, bu madenin zenginle\u015ftirilmesini, rafine edilmesini ve pazarlamas\u0131n\u0131 da kapsad\u0131\u011f\u0131, ancak Eti Holding A.\u015e. taraf\u0131ndan ham bor ve i\u015flenebildi\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde rafine bor olarak yurt d\u0131\u015f\u0131na ihra\u00e7 edilerek sat\u0131lan bor tuzlar\u0131n\u0131n, ayn\u0131 bi\u00e7imde ham bor ve rafine bor olarak yurt i\u00e7inde isteyen T\u00fcrk vatanda\u015f\u0131 ki\u015fi ve firmalara da sat\u0131labilece\u011fi, T\u00fcrk vatanda\u015f\u0131 ki\u015fi ve firmalar\u0131n sat\u0131n ald\u0131\u011f\u0131 bor’u \u00fclke i\u00e7inde kuraca\u011f\u0131 tesislerde i\u015fleyip elde edece\u011fi \u00fcr\u00fcnleri yurt i\u00e7inde veya yurt d\u0131\u015f\u0131nda satabilmesinde hukuki bir engel bulunmad\u0131\u011f\u0131 sonucuna ula\u015f\u0131larak dosyan\u0131n Dan\u0131\u015ftay Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131na sunulmas\u0131na 01\/05\/2000 g\u00fcn\u00fcnde oybirli\u011fiyle karar verildi” denilmektedir.<\/p>\n

Dan\u0131\u015ftay’\u0131n bu karar\u0131ndan 3 y\u0131l sonra, 25.06.2003 tarihinde Anadolu Ajans\u0131ndan al\u0131nan bir habere g\u00f6re, Bor Sanayi D\u0131\u015f Ticaret Limited \u015eirketi, Eti Holding A.\u015e.’nin bor pazar\u0131ndaki hakim durumunu k\u00f6t\u00fcye kulland\u0131\u011f\u0131 iddias\u0131yla 4054 say\u0131l\u0131 Rekabetin Korunmas\u0131 Hakk\u0131nda Kanun uyar\u0131nca soru\u015fturma a\u00e7\u0131larak Kurumun para cezas\u0131na \u00e7arpt\u0131r\u0131lmas\u0131 talebiyle Rekabet Kuruluna ba\u015fvurmu\u015f, Rekabet Kurulu Eti Holding’in yasal tekel hakk\u0131na sahip bulundu\u011fu, hakim durumun k\u00f6t\u00fcye kullan\u0131lmas\u0131n\u0131n s\u00f6z konusu olmad\u0131\u011f\u0131, herhangi bir yasan\u0131n uygulanmas\u0131ndan kaynaklanan i\u015flem ve eylemlerin 4054 say\u0131l\u0131 Kanun kapsam\u0131na girmedi\u011fi gerek\u00e7esiyle talebi reddetmi\u015ftir. Bunun \u00fczerine \u015firket, Rekabet kurulunun karar\u0131n\u0131n iptali talebiyle Dan\u0131\u015ftay’da dava a\u00e7m\u0131\u015f, Dan\u0131\u015ftay, Rekabet Kurulunun karar\u0131n\u0131n iptali talebini bire kar\u015f\u0131 d\u00f6rt oyla reddetmi\u015ftir. Kararda “Dan\u0131\u015ftay 1. Dairesinin an\u0131lan karar\u0131nda belirtildi\u011fi \u00fczere, 2840 say\u0131l\u0131 Kanun’un amac\u0131n\u0131n bor tuzlar\u0131n\u0131n maden sahas\u0131ndan \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131, zenginle\u015ftirilmesi, rafinasyonu, bunlardan her t\u00fcrl\u00fc u\u00e7 \u00fcr\u00fcn elde edilmesi ve pazarlanmas\u0131n\u0131n tek elden yap\u0131lmas\u0131yla \u00fclkenin d\u00fcnya bor pazar\u0131nda etkinli\u011finin artarak borun en verimli \u015fekilde de\u011ferlendirilmesini sa\u011flamak oldu\u011fu dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, davac\u0131 \u015firketin Eti Holding’in tekel hakk\u0131n\u0131n bor cevherlerinin topraktan \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 ve konsantre edilmesiyle s\u0131n\u0131rl\u0131 oldu\u011fu, bundan sonraki rafinasyon ile u\u00e7 \u00fcr\u00fcn elde edilmesi safhalar\u0131n\u0131 kapsamad\u0131\u011f\u0131 yolundaki iddialar\u0131 yerinde g\u00f6r\u00fclmemi\u015ftir.” denilmektedir.<\/p>\n

Dan\u0131\u015ftay’\u0131n ilk karar\u0131nda 2840 say\u0131l\u0131 Kanun h\u00fck\u00fcmlerine g\u00f6re, bor madenlerinin aranmas\u0131n\u0131n ve i\u015fletilmesinin devlet tekelinde oldu\u011fu, ancak yerli sanayicilerin Eti Bor A.\u015e.’nin \u00fcretti\u011fi bor \u00fcr\u00fcnlerine dayal\u0131 her t\u00fcrl\u00fc yat\u0131r\u0131ma girmesinin serbest oldu\u011fu yorumu yap\u0131l\u0131rken, ikinci kararda Eti Holding’in tekel hakk\u0131n\u0131n bor cevherlerinin topraktan \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 ve konsantre edilmesinin yan\u0131nda u\u00e7 \u00fcr\u00fcn elde edilmesi safhalar\u0131n\u0131 da kapsad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmesi kafalar\u0131 kar\u0131\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Halihaz\u0131rda Eti Bor A.\u015e.’nin \u00fcretti\u011fi konsantre ve rafine bor \u00fcr\u00fcnlerini \u00e7e\u015fitli \u00fcr\u00fcnlerin \u00fcretiminde kullanan sanayiler mevcuttur. 2002 y\u0131l\u0131 itibariyle Eti Holding bu sanayilere 16,5 milyon ABD dolar\u0131 de\u011ferinde bor satm\u0131\u015ft\u0131r. Yeni kararla bu sanayilerin durumunun ne olaca\u011f\u0131 sorusu g\u00fcndeme gelmektedir.<\/p>\n

VIII. GEL\u0130\u015eMELER VE PLANLAR<\/h3>\n

Bin y\u0131llar boyunca \u00e7e\u015fitli uygarl\u0131klar\u0131n be\u015fi\u011fi olmu\u015f Anadolu, maden a\u00e7\u0131s\u0131ndan zengin bir co\u011frafyad\u0131r. “T\u00fcrkiye, ba\u015fta bor mineralleri olmak \u00fczere toryum, perlit, ponza, mermer, trona, volkanik tuzlar, volkanik killer, manyezit, feldspat, alt\u0131n ve kromit’te d\u00fcnya \u00f6l\u00e7e\u011finde \u00f6nemli olan ve d\u0131\u015f pazarlarda ciddi pay sahibi olabilece\u011fimiz rezervlere sahiptir”[45] .<\/p>\n

\u00dclkemizin maden kaynaklar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan zengin olmas\u0131na ra\u011fmen, maden kaynaklar\u0131m\u0131z yeterince ara\u015ft\u0131r\u0131lmam\u0131\u015f, yeterli ara\u015ft\u0131rmalar ve yat\u0131r\u0131mlar yap\u0131lmam\u0131\u015f olmas\u0131 sebebiyle, madencilik ve ta\u015focak\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 sekt\u00f6r\u00fcnde yarat\u0131lan katma de\u011ferin GSMH i\u00e7indeki pay\u0131 ortalama %1’ler oran\u0131nda kalm\u0131\u015ft\u0131r. Son be\u015f y\u0131ll\u0131k d\u00f6nemde GSMH y\u0131lda ortalama %0,2 oran\u0131nda b\u00fcy\u00fcrken madencilik sekt\u00f6r\u00fcn\u00fcn y\u0131lda ortalama %1,5 oran\u0131nda k\u00fc\u00e7\u00fclmesi sekt\u00f6r\u00fcn ihmal edilmi\u015fli\u011finin \u00f6nemli bir g\u00f6stergesidir.<\/p>\n

Ancak, son y\u0131llarda kamuoyunun da konuya ilgi g\u00f6stermesi sebebiyle, madenlerimize olan ilgi artm\u0131\u015f, T\u00fcrkiye’nin maden zenginli\u011finden daha fazla yararlanabilmesine y\u00f6nelik tart\u0131\u015fmalar yo\u011funla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

T\u00fcrkiye’nin en b\u00fcy\u00fck rezerv \u00fclkesi oldu\u011fu, \u00f6nemli bir sanayi hammaddesi olan bor, \u00f6zellikle dikkat \u00e7ekmektedir. Bor madenlerinin \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131nda ve i\u015fletilmesinde devlet tekelini elinde bulunduran Eti Holding A.\u015e.’nin yat\u0131r\u0131m ve Ar-Ge faaliyetleri yo\u011funla\u015fm\u0131\u015f, 18.06.2003 tarih ve 25142 say\u0131l\u0131 Resmi Gazete’de yay\u0131mlanan 4865 say\u0131l\u0131 Kanunla “Ulusal Bor Ara\u015ft\u0131rma Enstit\u00fcs\u00fc” kurulmu\u015ftur.<\/p>\n

A)    Eti Holding A.\u015e.’nin Hedefleri ve Yat\u0131r\u0131mlar\u0131<\/strong><\/p>\n

Eti Holding A.\u015e., kurumun, 2840 say\u0131l\u0131 Kanun \u00e7er\u00e7evesinde bor pazar\u0131nda belirleyici olmas\u0131n\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi, rafine bor \u00fcr\u00fcnleri kapasitesinin bor pazar\u0131ndaki \u00f6ncelikler dikkate al\u0131narak belirli bir program dahilinde s\u00fcratle 1.2 milyon ton\/y\u0131l’a \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131n\u0131, mevcut tesislerin g\u00f6zden ge\u00e7irilerek yenileme yat\u0131r\u0131mlar\u0131na ba\u015flanmas\u0131n\u0131, uluslar aras\u0131 pazarlama ve sat\u0131\u015f a\u011f\u0131n\u0131n olu\u015fturulmas\u0131n\u0131, rafine bor \u00fcr\u00fcn rafine bor ve \u00f6zel bor \u00fcr\u00fcnlerine yat\u0131r\u0131m yap\u0131lmas\u0131n\u0131 hedeflemektedir. Bu \u00e7er\u00e7evede, Emet Yeni Borik Asit Tesisi, K\u0131rka 3. Bor T\u00fcrevleri Tesisi, Tek Kademede Penta \u00dcretim Tesisi yat\u0131r\u0131mlar\u0131 yap\u0131lmaktad\u0131r.[46]\n

Yeni Borik Asit Tesisi borik asidin hammaddesi olan kolemanit madencili\u011finin yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 Emet\/K\u00fctahya’da 100.000 ton\/y\u0131l \u00fcretim kapasiteli olarak kurulmaktad\u0131r. Tesislerin yat\u0131r\u0131m tutar\u0131 yakla\u015f\u0131k 110 milyon ABD dolar\u0131d\u0131r. 2003 y\u0131l\u0131nda devreye girmesi planlanan tesislerin 213 ki\u015filik istihdama yol a\u00e7aca\u011f\u0131 ve 40 milyon ABD dolar\u0131 d\u00f6viz getirisi sa\u011flayaca\u011f\u0131 tahmin edilmektedir.[47]\n

3. Bor T\u00fcrevleri Tesisi Boraks Pentahidrat \u00fcr\u00fcn\u00fcne olan yurt d\u0131\u015f\u0131 talebin art\u0131\u015f\u0131na paralel olarak \u00fcretim kapasitesinin art\u0131r\u0131lmas\u0131 amac\u0131yla 160.000 ton\/y\u0131l BPH \u00fcretim kapasitesine sahip olmak \u00fczere kurulmu\u015ftur. Projenin sabit yat\u0131r\u0131m tutar\u0131 25 milyon ABD dolar\u0131 olup, 194 ki\u015fiye istihdam sa\u011flamas\u0131 ve y\u0131ll\u0131k 48 milyon ABD dolar\u0131 d\u00f6viz getirisinin olmas\u0131 beklenmektedir. Ana \u00fcretim tesisleri 2001 y\u0131l\u0131nda tamamlanm\u0131\u015f ve deneme \u00fcretimine ba\u015flanm\u0131\u015f olup, yard\u0131mc\u0131 tesislerden bir k\u0131sm\u0131 tamamlanma, bir k\u0131sm\u0131 ise haz\u0131rl\u0131k a\u015famas\u0131nda bulunmaktad\u0131r.[48]\n

Tek kademede penta \u00fcretimi tesisleri ile t\u00fcvenan tinkalden do\u011frudan boraks pentahidrat \u00fcretimi ama\u00e7lanmaktad\u0131r. Proje ile halen K\u0131rka Bor \u0130\u015fletmesinde iki kademde \u00fcretilen boraks pentahidrat\u0131n \u00fcretim verimini art\u0131rmak, maliyetini ve \u00e7evre sorunlar\u0131n\u0131 azaltmak ama\u00e7lanmaktad\u0131r. Tesislerin yat\u0131r\u0131m tutar\u0131 15 milyon ABD dolar\u0131 olup, proje sonucu %13 civar\u0131nda verimlilik art\u0131\u015f\u0131 sa\u011flamas\u0131 hedeflenmektedir. Tesisin 1. \u00dcnitesi tamamlanarak 2000 y\u0131l\u0131n\u0131n A\u011fustos ay\u0131nda ge\u00e7ici kabul\u00fc yap\u0131lm\u0131\u015f olup, k\u0131rma, ara stok ve \u015falt tesisinin yap\u0131m\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmektedir.[49]\n

Rafine bor \u00fcr\u00fcnlerinde 1.2 milyon ton\/y\u0131l ilave rafine bor \u00fcr\u00fcnleri kapasitesine ula\u015fmak i\u00e7in 200 milyon $ yat\u0131r\u0131m gerekmekte olup, \u00f6zel bor \u00fcr\u00fcnleri \u00fcretimine de yap\u0131lacak yat\u0131r\u0131mlarla birlikte Eti Holding A.\u015e.’nce y\u0131lda 50-60 milyon $’l\u0131k yat\u0131r\u0131m ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi hedeflenmektedir.<\/p>\n

ABD bor firmalar\u0131 uluslar aras\u0131 ticarete borik asitin temel tedarik\u00e7isidir. Ancak, bu durum, T\u00fcrkiye’de yeni borik asit tesislerinin devreye girmesiyle de\u011fi\u015febilecektir.<\/p>\n

Eti Holding A.\u015e.’nce ayr\u0131ca, pazarlama ve sat\u0131\u015f konusunda b\u00fct\u00fcn t\u00fcketicilere holdingin tek elden sat\u0131\u015f yapabilmesini teminen Avrupa’daki pazarlama yap\u0131s\u0131n\u0131n de\u011fi\u015ftirilerek ABD ve Uzakdo\u011fu sat\u0131\u015f a\u011f\u0131n\u0131n kurulmas\u0131 konusunda \u00f6rg\u00fctlenilmesi de hedeflenmektedir.[50]\n

B)    Ar-Ge \u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131<\/strong><\/p>\n

Eti Holding A.\u015e. Ar-Ge Dairesi b\u00fcnyesinde ve di\u011fer kurulu\u015flarla ortakla\u015fa olarak son 5 y\u0131lda tamamlanm\u0131\u015f olan projeler \u015f\u00f6yledir:[51]\n

1-      Solubor’un (Disodyum Oktaborat Tetrahidrat) Pilot \u00d6l\u00e7ekte \u00dcretimi (1998)<\/p>\n

2-      Bor Minerallerinin insan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 \u00fczerindeki etkileri<\/p>\n

2.1.Yiyecek ve \u0130\u00e7eceklerle Al\u0131nan Bor’un Sa\u011fl\u0131\u011fa Etkilerinin Ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 (1997)<\/p>\n

2.2. Yiyecek ve \u0130\u00e7eceklerle Al\u0131nan Bor ve Arseni\u011fin Sa\u011fl\u0131k ve Sa\u011fkal\u0131ma Etkilerinin Ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 (1998)<\/p>\n

2.3. Bor Bile\u015fiklerinin \u0130nsan Sa\u011fl\u0131\u011f\u0131na Etkilerinin Epidemiyolojik Y\u00f6ntemler ve Baz\u0131 Biyolojik Markerlerle Ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 (2000)<\/p>\n

3-      K\u0131rka Tinkal Cevherinin Scrubbina Ko\u015fullar\u0131n\u0131n ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 (1999)<\/p>\n

4-      Emet Bor \u0130\u015fletmesi Espey Oca\u011f\u0131 Kolemant Cevher ve Konsantrelerinde Greigite Mineralinin Ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 Projesi (2000)<\/p>\n

5-      Kestelek Konsatrat\u00f6r Tesisi Ara \u00dcr\u00fcn Stoklar\u0131 B2O3 \u0130\u00e7eriklerinin \u0130yile\u015ftirilmesi \u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131 (2000)<\/p>\n

6-      F\u0131nd\u0131k, Ay\u00e7i\u00e7e\u011fi, \u015eeker Pancar\u0131 ve M\u0131s\u0131r Bitkilerinde Borlu G\u00fcbre Kullan\u0131m\u0131 \u00dczerine Ara\u015ft\u0131rmalar (2001)<\/p>\n

7-      Borik Asit Ana \u00c7\u00f6zeltisinin \u0130yon De\u011fi\u015ftirici Kolonda Temizlenmesi Pilot \u00c7al\u0131\u015fmas\u0131 (2001)<\/p>\n

8-      Band\u0131rma Bor Bile\u015fikleri Tesisi At\u0131k Su Ar\u0131t\u0131m ve Geri Kazanma Pilot \u00c7al\u0131\u015fmas\u0131 (2001)<\/p>\n

9-      Kestelek Kolemanit Cevherlerinin Zenginle\u015ftirilmesine Y\u00f6nelik Laboratuvar  \u00d6l\u00e7ekli Deneyler (2001)<\/p>\n

10-  K\u0131rka ve Y\u00f6resindeki \u0130\u00e7me ve Kullanma Sular\u0131 ile Topraktaki Y\u0131ll\u0131k Bor Y\u00fck\u00fcn\u00fcn Tayini (2001)<\/p>\n

11-  Bor Cevher ve Yankaya\u00e7lar\u0131nda Lityum \u0130\u00e7eri\u011finin Belirlenmesi ve De\u011ferlendirme Olanaklar\u0131n\u0131n Ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 (2002)<\/p>\n

12-  Emet Bor \u0130\u015fletmesi Hisarc\u0131k Eski At\u0131k Baraj\u0131n\u0131n Bo\u015falt\u0131lmas\u0131 ve Barajdaki Malzemenin De\u011ferlendirilmesi Projesi (2002)<\/p>\n

13-  Tinkal’den Borik Asit ve Sodyum S\u00fclfat \u00dcretimi (2002)<\/p>\n

14-  Borik Asitten Bor Oksit \u00dcretimi (2002)<\/p>\n

15-  \u00c7inko Borat \u00dcretimi (2002)<\/p>\n

Halihaz\u0131rda Eti Holding A.\u015e. Ar-Ge Dairesi taraf\u0131ndan s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmekte olan \u00e7al\u0131\u015fmalar ise \u015f\u00f6yledir:[52]\n

1-      Sinterlenmi\u015f Boksit \u00dcretimi<\/p>\n

2-      Nadir ve Soy Metaller Projesi<\/p>\n

3-      \u0130kincil Bor T\u00fcrevleri \u00dcretimi<\/p>\n

3.1. Sodyum Bor Hidr\u00fcr \u00dcretimi<\/p>\n

3.2. Bor Karb\u00fcr \u00dcretimi<\/p>\n

3.3. Bor Nitr\u00fcr \u00dcretimi<\/p>\n

4-      At\u0131klardan K\u0131ymetli Maddelerin Kazan\u0131lmas\u0131 ve At\u0131klar\u0131n \u00c7evresel Etkilerinin Azalt\u0131lmas\u0131<\/p>\n

4.1. K\u0131rka G\u00f6let At\u0131klar\u0131n\u0131n Yeniden Kullan\u0131ma Kazand\u0131r\u0131lmas\u0131<\/p>\n

5-      Tesislerdeki Problemlerin \u00c7\u00f6z\u00fcmlenmesi ve Proseslerin Geli\u015ftirilmesi<\/p>\n

5.1.   Borik Asitin  Kekle\u015fme Probleminin Ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131<\/p>\n

5.2.   K\u0131rka Susuz Boraks \u00dcr\u00fcn\u00fc Safs\u0131zl\u0131klar\u0131n Belirlenmesi<\/p>\n

5.3. Probertit’in Borik Asit \u00c7\u00f6zeltisindeki \u00c7\u00f6z\u00fcn\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn Ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131<\/p>\n

5.4. Hisarc\u0131k ve Espey Konsantrat\u00f6r Tesislerinin Konsantrasyon Verimlili\u011finin Art\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131<\/p>\n

6-      Sulubor’un (Disodyum Oktaborat Tetrahidrat) Kullan\u0131m Alanlar\u0131n\u0131n Ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131<\/p>\n

7-      Bor ve Bile\u015fikleri ile Temas\u0131n \u0130nsan Sa\u011fl\u0131\u011f\u0131na ve \u00c7evre \u00dczerine Etkilerinin Ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131<\/p>\n

8-      D\u00fc\u015f\u00fck Ten\u00f6rl\u00fc Cevherlerin Zenginle\u015ftirme Olanaklar\u0131n\u0131n Ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131<\/p>\n

8.1. T\u00fcl\u00fc A\u00e7\u0131k Ocak Cevherinin Zenginle\u015ftirilmesi<\/p>\n

9-      Boraks Penta-Deka Hidrat Tozlar\u0131, Borik Asit, Bor Oksit ve Disodyum Oktaborat Tetrahidrat’\u0131n Kompaktlama Y\u00f6ntemi ile Peletlenmesi ve Boyut Ayarlanmas\u0131<\/p>\n

C)    Ulusal Bor Ara\u015ft\u0131rma Enstit\u00fcs\u00fc<\/strong><\/p>\n

“Ulusal Bor Ara\u015ft\u0131rma Enstit\u00fcs\u00fc” 18.06.2003 tarih ve 25142 say\u0131l\u0131 Resmi Gazetede yay\u0131mlanan 4865 say\u0131l\u0131 Kanunla kurulmu\u015ftur. Enstit\u00fcn\u00fcn k\u0131sa ad\u0131 BOREN olup, ili\u015fkili oldu\u011fu Bakanl\u0131k Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanl\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Enstit\u00fcn\u00fcn g\u00f6revlerinden baz\u0131lar\u0131 Kanununda belirtildi\u011fi \u015fekilde; “T\u00fcrkiye’nin, bor kimyasallar\u0131 konusunda d\u00fcnya pazar\u0131nda, sahip oldu\u011fu zenginli\u011fe ko\u015fut bir konuma gelebilmesi i\u00e7in k\u0131sa, orta ve uzun d\u00f6nem bor u\u00e7 \u00fcr\u00fcnleri pazar ve teknolojilerine ili\u015fkin politika ve strateji kararlar\u0131n\u0131 almaya \u0131\u015f\u0131k tutacak bilgileri olu\u015fturmak, bor \u00fcr\u00fcnlerinin geni\u015f bir \u015fekilde kullan\u0131m\u0131, yeni bor, \u00fcr\u00fcn ve teknolojilerinin geli\u015ftirilmesi ve \u00fcretilmesi amac\u0131yla temel ve uygulamal\u0131 ara\u015ft\u0131rma yapmak, yapt\u0131rmak, (…) Eti Holding A.\u015e. ve ba\u011fl\u0131 ortakl\u0131klar\u0131 ile bor konusunda ara\u015ft\u0131rma alt yap\u0131s\u0131 olan \u00fcniversitelerde ara\u015ft\u0131rma merkezleri kurmak, (…) bor ve \u00fcr\u00fcnlerini kullanan ve bu alanda ara\u015ft\u0131rma yapan kamu ve \u00f6zel hukuk t\u00fczel ki\u015fileri ile i\u015fbirli\u011fi yaparak koordinasyonu sa\u011flamak, (….) bu alandaki teknolojilerin yurt d\u0131\u015f\u0131ndan transferi i\u00e7in gerekli \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 y\u00fcr\u00fctmek, (…) sanayi sekt\u00f6r\u00fcn\u00fcn Enstit\u00fc ile i\u015fbirli\u011fi yapmas\u0131n\u0131 sa\u011flayacak programlar geli\u015ftirmek, (…) ara\u015ft\u0131rma yapan ger\u00e7ek ve t\u00fczel ki\u015fileri finansman, personel ve te\u00e7hizat ile desteklemek, (…) g\u00f6rev alan\u0131na giren konularda ulusal ve uluslar aras\u0131 kongre, seminer gibi bilimsel toplant\u0131lara bilimsel ve maddi katk\u0131 sa\u011flamak, desteklemek, d\u00fczenlemek ve bunlara kat\u0131lmak,(…) bilgi toplama ve yayma, bilgi bankalar\u0131, k\u00fct\u00fcphane ve ar\u015fiv gibi bilimsel destek hizmetleri sa\u011flamak, (…)”d\u0131r.<\/p>\n

Enstit\u00fc, Y\u00f6netim Kurulu, Ba\u015fkanl\u0131k, Ara\u015ft\u0131rma ve Geli\u015ftirme Koordinat\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fc, End\u00fcstriyel \u0130li\u015fkiler Koordinat\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fc, Bilgi Toplama, \u0130dari ve Mali \u0130\u015fler Koordinat\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fc olmak \u00fczere be\u015f birimden olu\u015fmaktad\u0131r.<\/p>\n

IX. SONU\u00c7 VE DE\u011eERLEND\u0130RME<\/h3>\n

T\u00fcrkiye, y\u00fczy\u0131l\u0131m\u0131zda petrol kadar \u00f6nemli olabilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen bor madeninin d\u00fcnyadaki en b\u00fcy\u00fck rezerv \u00fclkesidir. Ancak bu konumunun avantajlar\u0131n\u0131 tam anlam\u0131yla de\u011ferlendirememekte, gerek rafine bor \u00fcr\u00fcnleri, gerekse bor u\u00e7 \u00fcr\u00fcnleri  ihracat\u0131ndan potansiyelinin alt\u0131nda gelir elde etmektedir. \u00d6zellikle sanayinin pek \u00e7ok alan\u0131nda kullan\u0131lan bor u\u00e7 \u00fcr\u00fcnleri \u00fcretiminde T\u00fcrkiye epeyce geri durumdad\u0131r.<\/p>\n

T\u00fcrkiye’nin bor madenlerinden yeterince yararlanamamas\u0131 bu g\u00fcne kadar konuya stratejik bir yakla\u015f\u0131m getirilememi\u015f olmas\u0131ndan kaynaklanmaktad\u0131r. 1978 y\u0131l\u0131nda bor yataklar\u0131n\u0131n devletle\u015ftirilmesine kadar sekt\u00f6r b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde yabanc\u0131 firmalar\u0131n ve baz\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck \u00f6l\u00e7ekli T\u00fcrk firmalar\u0131n\u0131n elinde kalm\u0131\u015f, kamu yarar\u0131 amac\u0131 g\u00fcden bir \u00fcretim sistemi kurulmam\u0131\u015ft\u0131r. Bor madenlerinin devletle\u015ftirilerek devlet ad\u0131na i\u015fletilmek \u00fczere Etibank’a b\u0131rak\u0131lmas\u0131ndan sonra \u00f6nemli ilerlemeler sa\u011flanm\u0131\u015fsa da bor ve bor \u00fcr\u00fcnlerinin T\u00fcrkiye’nin d\u00f6viz gelirlerini azamile\u015ftirecek bir ara\u015ft\u0131rma, \u00fcretim ve pazarlama stratejisi olu\u015fturulamam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Bor madenlerinin de\u011feri ve \u00f6nemi g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulunduruldu\u011funda, devlet taraf\u0131ndan, tek elden i\u015fletilmesinin, \u00f6zellikle yabanc\u0131 firmalar\u0131n eline b\u0131rak\u0131lmamas\u0131n\u0131n kamu yarar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir. Gerek uluslar aras\u0131 bor oligopol piyasas\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck oyuncular\u0131n\u0131n T\u00fcrkiye’deki bor yataklar\u0131n\u0131 \u00fclkemizin \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 g\u00f6z ard\u0131 ederek, kendi karlar\u0131n\u0131 azamile\u015ftirecek \u015fekilde i\u015fletmesinin \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilebilmesi, gerekse T\u00fcrk vatanda\u015f\u0131 i\u015fleticilerin kendi aralar\u0131nda rekabet ederek borun yurt d\u0131\u015f\u0131 fiyat\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcrmesinin engellenebilmesi, \u00fcretim, i\u015fletme, ara\u015ft\u0131rma, pazarlama faaliyetlerinin tek elden y\u00fcr\u00fct\u00fclerek uluslar aras\u0131 piyasada tek oyuncu olarak T\u00fcrkiye’nin \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131n korunabilmesi i\u00e7in devlet tekelinin \u00f6nemli oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir.<\/p>\n

Bor madeninin \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131, i\u015fletilmesi, pazarlamas\u0131 devlet tekelindedir. Ancak, yerli sanayicilerin bor u\u00e7 \u00fcr\u00fcnleri \u00fcreten i\u015fletmeleri ve bor kullanan sanayileri kurulmas\u0131nda herhangi bir yasal engel olup olmad\u0131\u011f\u0131 konusunda Dan\u0131\u015ftay’ca verilmi\u015f iki farkl\u0131 karar bulunmaktad\u0131r. Bu konudaki belirsizli\u011fin giderilmesi gerekmektedir.<\/p>\n

Bor u\u00e7 \u00fcr\u00fcnlerine dayal\u0131 ileri teknoloji gerektiren yat\u0131r\u0131mlar\u0131n yap\u0131lmas\u0131n\u0131n, T\u00fcrkiye’yi katma de\u011feri d\u00fc\u015f\u00fck ham cevher satmak yerine katma de\u011feri \u00e7ok y\u00fcksek rakamlara ula\u015fabilen (d\u00fcnya pazar\u0131 y\u0131ll\u0131k 60-80 milyar dolar) u\u00e7 \u00fcr\u00fcnleri \u00fcretip satmas\u0131n\u0131n ihracat gelirlerini art\u0131rmada \u00f6nemli rol oynayabilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir. Halihaz\u0131rda \u0130stanbul Teknik \u00dcniversitesi (\u0130T\u00dc) laboratuarlar\u0131nda geli\u015ftirilen 20’nin \u00fczerinde ileri bor \u00fcr\u00fcn\u00fc oldu\u011fu ve Eti Holding A.\u015e.’nin t\u00fcm bu yat\u0131r\u0131mlar\u0131 tek ba\u015f\u0131na yapabilecek mali ve idari g\u00fcce sahip olmad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurulmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\u00d6zel sekt\u00f6r\u00fcn bor kullanan ileri teknolojili sanayilere yat\u0131r\u0131m yapmas\u0131n\u0131n devlet\u00e7e te\u015fvik edilmesi, bu konuda etkin bir devlet-sanayi i\u015fbirli\u011fi sa\u011flanmas\u0131, \u00fclkemizin bu do\u011fal zenginli\u011finden azami fayday\u0131 sa\u011flayabilmesi i\u00e7in \u00f6nemlidir. Bu ama\u00e7la \u00e7e\u015fitli te\u015fviklerin sa\u011fland\u0131\u011f\u0131 bor teknoloji serbest b\u00f6lgeleri kurulabilir. Bu serbest b\u00f6lgelerde, y\u00fcksek teknolojili bor u\u00e7 \u00fcr\u00fcnlerinin ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131, patentli \u00fcr\u00fcnlerin \u00fcretilmesi ve ihra\u00e7 edilmesi te\u015fvik edilmelidir. B\u00f6lgede faaliyet g\u00f6sterecek firmalar y\u00fcksek teknolojiye yat\u0131r\u0131m yapan, katma de\u011feri y\u00fcksek bor u\u00e7 \u00fcr\u00fcnleri \u00fcreten firmalar aras\u0131ndan se\u00e7ilmelidir. Serbest b\u00f6lgenin g\u00fcmr\u00fck kap\u0131s\u0131 ihtisas g\u00fcmr\u00fc\u011f\u00fc olarak yap\u0131land\u0131r\u0131lmal\u0131, gerekli laboratuar vs. test cihazlar\u0131 alt yap\u0131s\u0131 sa\u011flanmal\u0131d\u0131r. Aral\u0131k 2001’den beri faaliyette olan T\u00dcB\u0130TAK-Marmara Ara\u015ft\u0131rma Merkezi Teknoloji Serbest B\u00f6lgesi (TEKSEB) uygulamalar\u0131n\u0131n (ki \u00f6zellikle b\u00f6lgenin kamu kurumu niteli\u011finde bir ara\u015ft\u0131rma merkezinin \u00e7evresinde yer almas\u0131, b\u00f6lge kurucu i\u015fleticili\u011finin de bu kurum taraf\u0131ndan yap\u0131lmas\u0131n\u0131n olumlu sonu\u00e7lar\u0131 k\u0131sa s\u00fcrede g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr) bor teknoloji serbest b\u00f6lgesinin kurulmas\u0131nda ve i\u015fletilmesinde model olabilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir.<\/p>\n

Ulusal Bor Ara\u015ft\u0131rma Enstit\u00fcs\u00fcn\u00fcn kurulmu\u015f olmas\u0131 bor madeninin bilinen kullan\u0131m alanlar\u0131n\u0131n ara\u015ft\u0131rmas\u0131n\u0131 ve yeni kullan\u0131m alanlar\u0131n\u0131n ke\u015ffedilmesini sa\u011flamak i\u00e7in \u00f6nemli bir geli\u015fmedir. Bu enstit\u00fc b\u00fcnyesindeki ara\u015ft\u0131rma gruplar\u0131nca uluslar aras\u0131 bor pazar\u0131 takip edilerek T\u00fcrkiye’nin d\u00fcnyadaki en b\u00fcy\u00fck rezerve sahip \u00fclke olarak g\u00fcc\u00fcn\u00fc, etkinli\u011fini art\u0131r\u0131c\u0131 \u00f6nlemler geli\u015ftirilmelidir. Ulusal Bor Ara\u015ft\u0131rma Enstit\u00fcs\u00fc ile geli\u015ftirilecek \u00fcr\u00fcnleri kullanacak sekt\u00f6rlerin, yurt i\u00e7indeki ve yurt d\u0131\u015f\u0131ndaki \u00fcniversitelerin, ara\u015ft\u0131rma kurumlar\u0131n\u0131n ve teknoparklar\u0131n i\u015fbirli\u011finin sa\u011flanmas\u0131 \u00f6nemlidir. Enstit\u00fcn\u00fcn \u00f6ncelikli hedefi katma de\u011feri y\u00fcksek yeni \u00fcr\u00fcnlerin geli\u015ftirilmesi olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

T\u00fcrkiye’nin halihaz\u0131rda ihracat yapt\u0131\u011f\u0131 pazarlardaki durumunun ve ihracat yapmad\u0131\u011f\u0131 pazarlardaki potansiyelin detayl\u0131 bir ara\u015ft\u0131rmas\u0131n\u0131n yap\u0131lmas\u0131 gerekmektedir. \u00d6zellikle bor\/bor \u00fcr\u00fcnleri ithalat\u0131 artan \u00fclkelerdeki f\u0131rsatlar\u0131n de\u011ferlendirilebilmesi i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131lmal\u0131d\u0131r. Geleneksel pazarlardan T\u00fcrkiye’nin pazar pay\u0131 azalmakta olanlarda d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fcn sebepleri ara\u015ft\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. T\u00fcrkiye’nin ihracat yapmad\u0131\u011f\u0131 \u00fclkelerde pazar ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 yap\u0131larak bu \u00fclkelere de ihracat yapma imkanlar\u0131 \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Bor madenlerini Devlet ad\u0131na i\u015fleten Eti Bor A.\u015e. personelinin AR-GE \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na etkin kat\u0131l\u0131m\u0131n\u0131n sa\u011flanmas\u0131, kurumun verimlili\u011fi ve etkinli\u011fi b\u00fcy\u00fck \u00f6nem arz etmektedir. Eti Bor tesislerinin modernizasyonuna \u00f6nem verilmesi, tesisleri, standartlara uygun kaliteli \u00fcr\u00fcnleri \u00fcretebilecek seviyeye getirecek yat\u0131r\u0131mlar\u0131n yap\u0131lmas\u0131 gerekmektedir. D\u00fcnya talebinin ham bordan rafine bor \u00fcr\u00fcnlerine kaymakta oldu\u011fu g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurularak rafine \u00fcr\u00fcnleri \u00fcretecek tesislere yat\u0131r\u0131m yap\u0131lmas\u0131 \u00f6nem kazanmaktad\u0131r.<\/p>\n

T\u00fcrkiye, ancak bor’da y\u00fcksek teknolojiyi \u00fcreten ve y\u00fcksek teknolojili u\u00e7 \u00fcr\u00fcnleri satan \u00fclke konumuna gelince pazar\u0131n lideri olabilecek, fiyatlar\u0131 kontrol edebilecektir. En b\u00fcy\u00fck rezerv \u00fclkesi olan T\u00fcrkiye’nin bor ihracat\u0131ndan azami geliri elde edebilmesi ancak teknolojiye ve pazara hakimiyet ile sa\u011flanabilir.<\/p>\n

KAYNAK\u00c7A<\/strong><\/p>\n

Alt\u0131n, V. (2003),”Seyreltilmi\u015f Uranyum, Abart\u0131lm\u0131\u015f Toryum, Erken Bor Beklentisi, Nept\u00fcnyum Hurafesi-Do\u011frusunu Bilelim”, TUB\u0130TAK-Bilim ve Teknik Dergisi, Ankara, May\u0131s 2003.
\nCHP Bor Raporu
\n\u00c7\u0131nk\u0131, M, (2001), “Ulusal Maden Varl\u0131\u011f\u0131m\u0131z ve Bor Ger\u00e7e\u011fi”, Ankara Ticaret Odas\u0131, Ankara, 2001.
\nDPT, (1999) “VIII. Be\u015f Y\u0131ll\u0131k Kalk\u0131nma Plan\u0131-Madencilik \u00d6zel \u0130htisas Komisyonu Raporu”, Devlet Planlama Te\u015fkilat\u0131, Ankara, 1999.
\nGarrett, D., (1998) “Borates:Handbook of Deposits, Processing, Properties and Use”, San Diego Academic Press, 1998.
\nhttp:\/\/usgs.gov
\nhttp:\/\/www.boraxtr.com\/boraxtr\/Anadosya\/bormadennedir.html
\nhttp:\/\/www.etiholding.gov.tr
\nhttp:\/\/www.maden.org.tr\/yeni3\/yayinlar\/raporlar\/borraporu.htm (T\u00fcrkiye M\u00fchendis ve Mimarlar Odalar\u0131 Birli\u011fi (TMMOB’un sayfas\u0131)
\nhttp:\/\/www.ntvmsnbc.com
\nKara Kuvvetleri Komutanl\u0131\u011f\u0131, (1982) “Atat\u00fcrk’\u00fcn Ekonomi G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc”, K.K.K.-Yay\u0131n No:, Ankara, 1982. (Al\u0131nt\u0131: Atat\u00fcrk’\u00fcn S\u00f6ylev ve Deme\u00e7leri, T\u00fcrk \u0130nk\u0131lap Tarihi Enstit\u00fcs\u00fc Yay\u0131nlar\u0131).
\n\u00d6l\u00e7en, N., (2001) “Bor Madeninin Enerji Alan\u0131ndaki \u00d6nemi”, Uluda\u011f \u00dcniversitesi Makine M\u00fch. , Tez, 2001
\nRoskill, (2002), “The Economics of Boron” Tenth Edition, Londra, 2002.
\nSand\u0131k, U. (2002), “Be\u015finci  Vites”, H\u00fcrriyet Gazetesi, Ankara, 07.06.2002
\nY\u0131lmaz, A. (2002),”Her Derde Deva Hazinemiz Bor”, TUB\u0130TAK-Bilim ve Teknik Dergisi, Ankara, May\u0131s 2002
\n________________________________________
\n[1] Garrett, D., 1998, A.g.e.
\n[2] http:\/\/usgs.gov
\n[3] Garrett, D., 1998, A.g.e.
\n[4] Garrett, D., 1998, A.g.e.
\n[5] Garrett, D., 1998, A.g.e.
\n[6] DPT, 1999, A.g.e.
\n[7] Garrett, D., 1998, A.g.e.
\n[8] DPT, 1999, A.g.e.
\n[9] http:\/\/www.etiholding.gov.tr
\n[10] http:\/\/www.boraxtr.com\/boraxtr\/Anadosya\/bormadennedir.html
\n[11] A.g.s.
\n[12] http:\/\/www.boraxtr.com\/boraxtr\/Anadosya\/bormadennedir.html
\n[13] http:\/\/www.etiholding.gov.tr
\n[14] http:\/\/www.boraxtr.com\/boraxtr\/Anadosya\/bormadennedir.html
\n[15] http:\/\/www.etiholding.gov.tr
\n[16] A.g.s.
\n[17] http:\/\/www.boraxtr.com\/boraxtr\/Anadosya\/bormadennedir.html
\n[18] http:\/\/www.etiholding.gov.tr
\n[19] \u0130statistikler-OECD
\n[20] \u0130statistikler-DPT
\n[21] DPT, 1999, A.g.e.
\n[22] A.g.e.
\n[23] \u00c7\u0131nk\u0131, M, (2001), “Ulusal Maden Varl\u0131\u011f\u0131m\u0131z ve Bor Ger\u00e7e\u011fi”, Ankara Ticaret Odas\u0131, Ankara, 2001.
\n[24] http:\/\/www.maden.org.tr\/yeni3\/yayinlar\/raporlar\/borraporu.htm
\n[25] \u00c7\u0131nk\u0131, M., 2001, A.g.e.
\n[26] http:\/\/www.maden.org.tr\/yeni3\/yayinlar\/raporlar\/borraporu.htm
\n[27] DPT, 1999, A.g.e
\n[28] CHP Bor Raporu
\n[29] http:\/\/www.maden.org.tr\/yeni3\/yayinlar\/raporlar\/borraporu.htm
\n[30] http:\/\/www.boraxtr.com\/boraxtr\/Basin\/ysafak020301.htm
\n[31] http:\/\/www.maden.org.tr\/yeni3\/yayinlar\/raporlar\/borraporu.htm
\n[32] http:\/\/www.boraxtr.com\/anasayfa.html
\n[33] http:\/\/www.maden.org.tr\/yeni3\/yayinlar\/raporlar\/borraporu.htm
\n[34] http:\/\/www.boraxtr.com
\n[35] http:\/\/www.maden.org.tr\/yeni3\/yayinlar\/raporlar\/borraporu.htm
\n[36] A.g.e.
\n[37] DPT, 1999, A.g.e
\n[38] \u00d6l\u00e7en, N. E., 2001, A.g.e.
\n[39] CHP Bor Raporu
\n[40] A.g.e.
\n[41] A.g.e.
\n[42] http:\/\/www.maden.org.tr\/yeni3\/yayinlar\/raporlar\/borraporu.htm
\n[43] http:\/\/www.maden.org.tr\/yeni3\/yayinlar\/raporlar\/borraporu.htm
\n[44] http:\/\/www.maden.org.tr\/yeni3\/yayinlar\/raporlar\/borraporu.htm
\n[45] CHP Bor Raporu
\n[46] http:\/\/www.etiholding.gov.tr
\n[47] A.g.s.
\n[48] http:\/\/www.etiholding.gov.tr
\n[49] A.g.s.
\n[50] http:\/\/www.maden.org.tr\/yeni3\/yayinlar\/raporlar\/borraporu.htm, Cumhuriyet Gazetesi, 25.12.2000)
\n[51] http:\/\/www.etiholding.gov.tr
\n[52] http:\/\/www.etiholding.gov.tr<\/address>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

.  BOR NED\u0130R? Bor, periyodik tabloda B simgesiyle g\u00f6sterilen, atom numaras\u0131 5, atom a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 10,81, yo\u011funlu\u011fu 2,84 gr\/cm3, ergime noktas\u0131 2300 oC ve kaynama noktas\u0131 2550 oC olan, metalle ametal aras\u0131 yar\u0131 iletken \u00f6zelliklere sahip bir elementtir. Genellikle do\u011fada tek ba\u015f\u0131na de\u011fil, ba\u015fka elementlerle bile\u015fikler halinde bulunur. Tabiatta yakla\u015f\u0131k 230 \u00e7e\u015fit bor minerali vard\u0131r. Oksijenle …<\/p>","protected":false},"author":1,"featured_media":609,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"ngg_post_thumbnail":0},"categories":[86],"tags":[43],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tesam.org.tr\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/608"}],"collection":[{"href":"https:\/\/tesam.org.tr\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tesam.org.tr\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tesam.org.tr\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tesam.org.tr\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=608"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/tesam.org.tr\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/608\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2557,"href":"https:\/\/tesam.org.tr\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/608\/revisions\/2557"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tesam.org.tr\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/609"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tesam.org.tr\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=608"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tesam.org.tr\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=608"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tesam.org.tr\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=608"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}