{"id":642,"date":"2014-05-30T14:20:49","date_gmt":"2014-05-30T11:20:49","guid":{"rendered":"https:\/\/tesam.org.tr\/?p=642"},"modified":"2016-11-03T14:54:03","modified_gmt":"2016-11-03T12:54:03","slug":"ekonomik-kriz-ve-turkiye","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tesam.org.tr\/en\/ekonomik-kriz-ve-turkiye\/","title":{"rendered":"EKONOM\u0130K KR\u0130Z ve T\u00dcRK\u0130YE"},"content":{"rendered":"

M.\u0130lyas Bozkurt<\/strong><\/p>\n

\u0130nsan, geli\u015fme kabiliyeti ile d\u00fcnyaya gelmi\u015ftir ve geli\u015fimin kayna\u011f\u0131 h\u00fcrriyettir. E\u011fer insano\u011flu yery\u00fcz\u00fcne geli\u015fim i\u00e7in g\u00f6nderilmemi\u015f olsayd\u0131, bu kadar kabiliyet verilmezdi.<\/p>\n

D\u00fcnyadaki ekonomik krizin sebepleri, sonu\u00e7lar\u0131, T\u00fcrkiye\u2019ye etkileri ve \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00f6nerileri<\/p>\n

Bildi\u011finiz gibi d\u00fcnyada \u015fu anda bir kriz var. Evvela d\u00fcnyada ya\u015fanan krizin ne oldu\u011funun \u00e7ok iyi tespit edilmesi gerekiyor. \u0130kinci a\u015famada ise, bu krizin T\u00fcrkiye ile ili\u015fkisinin ne kadar oldu\u011funun \u00fczerinde durulmas\u0131 laz\u0131m. T\u00fcrkiye\u2019nin \u015fu anda i\u00e7inde bulundu\u011fu krizin ne kadar\u0131n\u0131n d\u00fcnya krizi ile alakal\u0131, ne kadar\u0131n\u0131n zaten T\u00fcrkiye i\u00e7inde bulundu\u011fu yap\u0131sal durumla alakal\u0131 oldu\u011funun cok iyi analiz edilmesi gerekir. Bu tespit yap\u0131ld\u0131ktan sonra krizden \u00e7\u0131k\u0131\u015f yollar\u0131 \u00fczerine birka\u00e7 \u015fey s\u00f6yleme imkan\u0131 olabilir. Hastal\u0131\u011f\u0131n tedavisinde te\u015fhis t\u00fcm s\u00fcrecin %50 sini olu\u015fturur. Do\u011fru bir tahlil yapamad\u0131\u011f\u0131n\u0131z zaman tedavi m\u00fcmk\u00fcn olmaz. Tedaviye giden anayol do\u011fru te\u015fhisten ge\u00e7er.<\/p>\n

Evvela d\u00fcnyadaki krizi de\u011ferlendirirken k\u0131sa bir analiz yapmak istiyorum. Ben y\u00fcksek lisans tezimi modern finans y\u00f6ntemleri \u00fczerine verdim. Modern finans y\u00f6ntemlerini incelerken, \u00f6zellikle d\u00fcnyan\u0131n finans merkezi olan ABD de uygulanan finans sistemlerinin tekniklerini incelerken \u00f6yle teknikler g\u00f6rd\u00fcm ki, d\u00fcnya daha bu krize girmeden \u00f6nce, iki y\u0131l \u00f6nce (tezimi verdi\u011fim \u00fcniversite hocama da ayn\u0131 \u015feyden bahsetmi\u015fimdir.) \u201cbir g\u00fcn bu finans uygulamalar\u0131 d\u00fcnya ekonomisini fel\u00e7 eder\u201d demi\u015ftim. Bunu s\u00f6ylemek i\u00e7in m\u00fcneccim olmaya gerek yok. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00f6yle uygulamalar var ki, tavu\u011fun suyunun suyundan \u00e7orba yapma gayreti, paran\u0131n g\u00f6lgesinden, paran\u0131n faizinden, kazanc\u0131n kazanc\u0131ndan kazan\u00e7 elde etme gayreti var. Amerikan i\u015fadamlar\u0131n\u0131n \u2013ki \u00e7o\u011funlu\u011funu Musevilerin olu\u015fturdu\u011fu- Amerikan i\u015f d\u00fcnyas\u0131n\u0131n doymak bilmez, tatmin olmaz arzular\u0131 ve h\u0131rslar\u0131 var.<\/p>\n

1980\u2019lerin ba\u015flar\u0131nda ABD\u2019de yeni finans teknikleri olu\u015fturuldu; bunlardan bir tanesinin ad\u0131 sek\u00fcritasyon. Sek\u00fcritasyon bu finans teknikleri i\u00e7erisinde en tehlikelilerinden bir tanesi. Bu g\u00fcn finans sekt\u00f6r\u00fc de d\u00e2hil bu i\u015flerin i\u00e7erisinde olanlar\u0131n %80\u2019i belki ilk defa ad\u0131n\u0131 duyuyorlar. 1980\u2019lerin ba\u015flar\u0131nda ba\u015flayan bu sek\u00fcritasyon \u015fudur: Mesela, Crysler otomobil satar. 20 ay, 30 ay vade yapar. 3 er ayl\u0131k dilimler halinde satt\u0131\u011f\u0131 ara\u00e7lar\u0131 bir liste haline getirir. Netice itibariyle 20 ay vade ile 1000 adet ara\u00e7 satm\u0131\u015ft\u0131r. Hemen bir sek\u00fcritasyon \u015firketi gelir Crysler\u2019e derki \u201c20 ayl\u0131k alaca\u011f\u0131n toplam ne kadar?\u201d 2 milyar Dolar olsun. Der ki, ben sana 1.5 milyar Dolar pe\u015fin vereyim. 20 ayl\u0131k kredi alacaklar\u0131n\u0131n toplam\u0131 olan 2 milyar Dolar\u0131 bana aktar. B\u00f6ylece Crysler 20 ay boyunca taksitler halinde elde edece\u011fi gelirleri direkt olarak Sek\u00fcritasyon \u015firketine devretmi\u015f ve kazanc\u0131ndan 500 milyon dolarl\u0131k fedakarl\u0131k yapmak suretiyle 1.5 milyar dolarl\u0131k bir nakde kavu\u015fmu\u015f olur. \u015eimdi masum gibi g\u00f6z\u00fcken bu yap\u0131 komple bir sistemin i\u00e7erisine yerle\u015ftirildi\u011fi zaman d\u00fcnyay\u0131 s\u00f6m\u00fcrme tekni\u011fi haline gelir.<\/p>\n

\u015e\u00f6yle ki, bir Amerikan bankas\u0131 \u00f6rne\u011fin City Bank, -ki bu krizin ba\u015f\u0131nda gelen bankalardan bir tanesidir- i\u015fte bu City Bank kendi b\u00fcnyesinde \u015firketler kurmaya ba\u015flar. Mortgage \u015firketi, sigorta \u015firketi, sek\u00fcritasyon \u015firketi vs kuruyor. Konut kredisi veriyorlar; \u00f6yle ki 4-5 y\u0131l geri \u00f6demesiz, 4 y\u0131ldan sonra da 30 y\u0131l vadeli krediler. Hatta bunlar\u0131n i\u00e7erisinde \u00f6yle krediler de var ki, siz evi al\u0131yorsunuz 4 y\u0131l hi\u00e7 para \u00f6demiyorsunuz. 20 bin dolarlara 30 bin dolarlara varan rakamlarda evinizin i\u00e7ini tefri\u015f edesiniz diye size yard\u0131m ediyorlar. Bu kadar cazip \u015fartlar i\u00e7erisinde, ihtiyac\u0131 olan ev al\u0131yor, olmayan evini yeniliyor. Amerika da in\u015faat sekt\u00f6r\u00fcnde 2003-2007 y\u0131llar\u0131nda m\u00fcthi\u015f bir patlama oluyor.Ttalep fazla arz yetersiz oldu\u011fu i\u00e7in fiyatlar s\u00fcratle \u00e7\u0131k\u0131yor. 100 bin dolarl\u0131k bir dairenin fiyat\u0131 500 \u2013 600 bin dolarlara, 500 bin dolarl\u0131k bir villan\u0131n fiyat\u0131 da 2 milyon dolarlara \u00e7\u0131k\u0131yor. Fakat krediler 4-5 y\u0131l \u00f6demesiz, 30 y\u0131l vadeli oldu\u011fundan ve ayr\u0131ca 20 bin dolarlara varan ev i\u00e7ini dekore etmek i\u00e7in nakit avans al\u0131nabildi\u011finden kimse bu f\u0131rsat\u0131 ka\u00e7\u0131rmak istemiyor. 2003 \u2013 2007 aras\u0131 Amerika\u2019da bu krediler kap\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bankalar bu s\u00fcre\u00e7te ya kendi in\u015faat \u015firketlerini kurdular ya da bir in\u015faat \u015firketine gidildi\u011finde o sizi ba\u011fl\u0131 bulundu\u011fu finans kurulu\u015funa y\u00f6nlendirdi. Mortgage kredisi almak isteyen ki\u015fiye finans \u015firketi ka\u011f\u0131t \u00fczerinde kredisini veriyor, in\u015faat \u015firketi de ayn\u0131 gruba ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu ve zaten o bankada hesab\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in, banknot dedi\u011fimiz ka\u011f\u0131t paralara hi\u00e7 dokunmadan hesaplar aras\u0131 transferler ile i\u015flem ger\u00e7ekle\u015ftiriliyor, bu \u015fekilde kredi verilmi\u015f oluyor. Ayr\u0131ca bizdeki DASK gibi al\u0131nan evin zorunlu olarak sigorta edilmesi gerekiyor ve bu i\u015flemi de yine ayn\u0131 gruba ba\u011fl\u0131 olan sigorta \u015firketi ger\u00e7ekle\u015ftiriyor ve o da kazan\u0131yor. Sonra mortgage \u015firketi ve sigorta \u015firketi sek\u00fcritasyon \u015firketine ba\u015fvurarak, 30 y\u0131l vadeli alacaklar\u0131n\u0131 sek\u00fcritasyon \u015firketine devrediyor. Sek\u00fcritasyon \u015firketi t\u00fcm riski \u00fczerine alm\u0131\u015f oluyor. Bu \u015firketler ellerinde sermaye bulunduran, \u00f6zellikle 2003 y\u0131l\u0131ndaki K\u00f6rfez sava\u015f\u0131ndan sonra Amerika\u2019daki merkezlerine para akan bankalar, petrol ve silah \u015firketleridir.<\/p>\n

Sizin bir bankan\u0131z varsa ve kasas\u0131nda 100 milyon dolar varsa, siz 100 ki\u015fiye 1\u2019er milyon dolar kredi verirseniz paran\u0131z biter. Ancak ger\u00e7ekle\u015fen tahsil\u00e2tlarla bankaya tekrar para girer ve siz bu kadar daha kredi verebilirisiniz. Ancak bu sistemde kasadan hi\u00e7 nakit para \u00e7\u0131kmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in siz bankadaki paran\u0131z\u0131n 10 kat\u0131, 20 kat\u0131, 30 kat\u0131 ticari i\u015flem hacmi yapabilirsiniz. \u0130\u015fte ABD\u2019de 11 trilyon dolar para ile 37,5 trilyon dolarl\u0131k bir i\u015flem yap\u0131l\u0131yor.<\/p>\n

2007\u2019ye gelindi\u011finde 4 y\u0131l geri \u00f6demesiz olarak al\u0131nan kredilerin geri \u00f6demeleri ba\u015fl\u0131yor. 100 bin dolarl\u0131k ev 400 bin dolara, 500 bin dolarl\u0131k villa 2 milyon dolara sat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Geri \u00f6demelerde sorun \u00e7\u0131kmaya ba\u015flay\u0131nca banka alacaklar\u0131na kar\u015f\u0131l\u0131k eve el koyuyor ve tekrar sat\u0131\u015fa \u00e7\u0131kart\u0131yor. Bu sefer piyasadaki durum ise, talep az ama banka sat\u0131\u015flar\u0131 nedeniyle arz \u00e7ok. Bunun \u00fczerine fiyatlar d\u00fc\u015f\u00fcyor.<\/p>\n

\u0130ki kom\u015fu d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Birisi 400 bin dolara ev alm\u0131\u015f ve taksitlerini \u00f6d\u00fcyor. Di\u011feri ise \u00f6deyemedi\u011finden banka eve el koymu\u015f ve sat\u0131\u015fa \u00e7\u0131karm\u0131\u015f. Di\u011fer kom\u015fu merak ediyor ve evin fiyat\u0131n\u0131 soruyor. Ev 80-100 bin dolarlara sat\u0131l\u0131yor. O zaman oturuyor hesap kitap yap\u0131yor. 30 y\u0131l boyunca toplam 400 bin dolar \u00f6deyece\u011fim. \u015eimdi 100 bin dolara sat\u0131l\u0131yor alan yok. O zaman \u00f6dememe temay\u00fcl\u00fc ba\u015f g\u00f6steriyor ve dalga dalga yay\u0131l\u0131yor. S\u00fcratle daireler geri d\u00f6nmeye ba\u015fl\u0131yor. Bu durum \u00fczerine Bush h\u00fck\u00fcmeti 2007 y\u0131l\u0131nda se\u00e7imlere 1 y\u0131l kala mevcut durumun bir sosyal patlamaya d\u00f6n\u00fc\u015fmesini engellemek i\u00e7in piyasalar\u0131 rahatlatmak ad\u0131na bir \u00f6nlem paketi a\u00e7\u0131kl\u0131yor. Kanuni bir d\u00fczenleme yap\u0131yorlar. Mortgage \u015firketi alaca\u011f\u0131na kar\u015f\u0131l\u0131k eve el koysun, hatta m\u00fc\u015fteriyi de eve getirip evi g\u00f6stersin ancak evin i\u00e7indeki bor\u00e7lu ev sahibini d\u0131\u015far\u0131 atmas\u0131n. 2007 y\u0131l\u0131ndaki bu yasa de\u011fi\u015fikli\u011fi Amerika\u2019da sonun ba\u015flang\u0131c\u0131 oluyor. Art\u0131k tahsil\u00e2tlar yap\u0131lamaz hale geliyor.<\/p>\n

Bu durumda b\u00fct\u00fcn risk sek\u00fcritasyon \u015firketlerinde birle\u015fti. Sek\u00fcritasyon \u015firketi, X bankas\u0131n\u0131n \u015firketi ve X bankas\u0131n\u0131n garantisi alt\u0131nda. \u0130\u015fte bu durumda X bankas\u0131 sorumlulu\u011fu \u00fczerine alarak bor\u00e7lar\u0131 y\u00fcklendi. E\u011fer az say\u0131daki ki\u015finin sorunu olsayd\u0131 devlet kar\u0131\u015fmazd\u0131, ancak bankan\u0131n sorunu oldu\u011fu i\u00e7in ve banka krize girdi\u011finde t\u00fcm \u00fclke ekonomisi krize girece\u011finden dolay\u0131 h\u00fck\u00fcmet m\u00fcdahale mecburiyeti duymu\u015ftur. Amerikan i\u015fadam\u0131n\u0131n doymak bilmeyen ve eme\u011fe, al\u0131n terine, helal kazanca dayanmayan kazanma h\u0131rs\u0131 bu krizi b\u00fcy\u00fctt\u00fc ve en sonunda bankalar\u0131n kuca\u011f\u0131nda patlad\u0131.<\/p>\n

Bu kriz d\u00fcnyaya yay\u0131l\u0131nca ilk vurdu\u011fu yerlerden bir tanesi do\u011fal olarak Avrupa oldu. Avrupa bu krizin \u015fokuna girince otomatikman harcamalar\u0131n\u0131 k\u0131st\u0131. B\u00f6yle olunca ihracat\u0131n %60\u2019\u0131n\u0131 hatta baz\u0131 sekt\u00f6rlerde daha fazlas\u0131n\u0131 Avrupa\u2019ya yapan T\u00fcrk i\u015f d\u00fcnyas\u0131, \u00f6zellikle Bursa gibi tekstil ve otomotiv a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olan iller krizden daha fazla etkilendi.<\/p>\n

\u0130\u015fte uzun y\u0131llard\u0131r s\u00f6ylenen, kom\u015fularla iyi ge\u00e7inme, riski da\u011f\u0131tma politikas\u0131, \u0130slam d\u00fcnyas\u0131 ve d\u00fcnyan\u0131n geri kalan b\u00f6lgeleriyle de ticarete \u00f6nem vermenin ne kadar \u00f6nemli oldu\u011funu burada g\u00f6r\u00fcyoruz. G\u00f6be\u011finizi sadece bir b\u00f6lgeye, hele de Avrupa\u2019ya ba\u011flarsan\u0131z, bu tip krizlerde darbeyi ilk yiyenlerden olursunuz. \u015eimdi Avrupa otomatikman t\u00fcketimi k\u0131s\u0131nca, bizim fabrikalar\u0131m\u0131zda teker teker yava\u015flamaya, makinelerini kapatmaya ve \u00fcretime ara vermeye ba\u015flad\u0131. D\u00fcnyadaki finans krizinin bize direkt etkisi yoktur. Bizde bir finans krizi yok. Bankalar\u0131m\u0131zda likidite sorunu yok. T\u00fcrkiye\u2019deki sorunun temelli a\u011f\u0131r resesyona dayal\u0131 krizdir. \u00c7\u00fcnk\u00fc mal satam\u0131yorsan\u0131z, sizin ihracat yapm\u0131\u015f oldu\u011funuz yerler mal alamaz olmu\u015fsa, \u00fcretimi kesti\u011finiz anda bu otomatikman i\u015fsizli\u011fe sebebiyet veriyor. \u015eimdi T\u00fcrkiye\u2019deki krizin birinci baca\u011f\u0131 bu. Yani d\u00fcnyaya yay\u0131lan Amerika merkezli krizin Avrupa\u2019ya vurmas\u0131 ve ihracat\u0131m\u0131z\u0131n \u00e7o\u011funun Avrupa\u2019ya dayal\u0131 olmas\u0131ndan kaynaklanan ihracatta d\u00fc\u015f\u00fc\u015f ve d\u00fc\u015f\u00fc\u015fe dayal\u0131 \u00fcretim eksikli\u011fi ve \u00fcretim eksikli\u011fine ba\u011fl\u0131 i\u015fsizliktir.<\/p>\n

Krizimizin bir de ikinci baca\u011f\u0131 var. Bak\u0131n\u0131z 17 A\u011fustos 2007 Bursa Hakimiyet Gazetesi\u2019ne bir deme\u00e7 vermi\u015fiz ve orda \u015funlar\u0131 s\u00f6ylemi\u015fiz: \u201cT\u00fcrkiye\u2019de ekonomik bir yava\u015flama var ve s\u00f6yledi\u011fimiz re\u00e7ete uygulanmazsa, T\u00fcrkiye resesyona gidiyor.\u201d demi\u015fiz. Zaten d\u00fcnyada krizin konu\u015fulmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 aylar ge\u00e7ti\u011fimiz yaz aylar\u0131, yani temmuz-a\u011fustos aylar\u0131d\u0131r. Halbuki bu tarihten bir y\u0131l \u00f6ncesinden itibaren bizim i\u015f d\u00fcnyam\u0131zda bir resesyon, bir yava\u015flama olu\u015fmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Yani ikinci bacak, bizim yap\u0131sal sorunlar\u0131m\u0131zdan meydana gelen sorunlard\u0131r. Bu yap\u0131sal sorunlardan en \u00f6nemlisi \u015fudur: Ben bunu bir\u00e7ok toplant\u0131da dile getirdim. \u015eimdi bu \u00fclkede ekonomiyi canland\u0131rmak i\u00e7in t\u00fcketimi harekete ge\u00e7irmek gerekir. Bu ekonominin en basit kurallar\u0131ndan bir tanesidir. Fakat yap\u0131lan hata \u015fudur: \u00d6rne\u011fin T\u00fcrkiye\u2019de fakirlik s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131 2000 TL olarak alacak olursak, 2000 TL\u2019nin \u00fczerinde geliri olan insanlar\u0131 baz alal\u0131m. Ayda 5000 lira geliri olan birine siz 5000 lira daha zam yaparsan\u0131z bu ikinci 5000 lira hi\u00e7bir zaman piyasaya direkt olarak girmez. Bu ekonomide temel ve basit bir kurald\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc zaruri, yani temel ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131layan bir ki\u015fi, bunun \u00fczerindeki fazla paras\u0131n\u0131 birikime y\u00f6nlendirir. Faizde tutar, borsada tutar veya karl\u0131 g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc yerlerde de\u011ferlendirir. Fakat mutlak harcay\u0131c\u0131 dedi\u011fimiz bir grup vard\u0131r. Geliri fakirlik s\u0131n\u0131r\u0131 olan 2000 TL\u2019nin alt\u0131nda olan gruptur. Mutlak harcay\u0131c\u0131 denilen ki\u015fi, i\u015f\u00e7idir, memurdur, polistir, \u00f6\u011fretmendir. Bu insanlar\u0131n maa\u015flar\u0131nda yap\u0131lacak olan bir iyile\u015ftirme direkt olarak ekonomiye yans\u0131r. 600 lira maa\u015f alan i\u015f\u00e7inin maa\u015f\u0131n\u0131 800 lira yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131z zaman bir ay \u00f6nce 600 lira harcayan bir i\u015f\u00e7i bir ay sonra 800 lira harcamaya ba\u015flar. O zaman bakkal, market, konfeksiyon vs k\u00fc\u00e7\u00fck \u00f6l\u00e7ekli i\u015fletmeler, esnaf ve sanatkarlar, k\u00fc\u00e7\u00fck, orta ve b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekli fabrikalar birbirlerinden zincirleme olarak etkilenirler. \u0130\u015fte piyasas\u0131n\u0131n hareketlenmesi bu \u015fekilde olur. Dolay\u0131s\u0131yla mutlak harcay\u0131c\u0131 s\u0131n\u0131f\u0131na mutlaka bir iyile\u015ftirme yap\u0131lmas\u0131 gerekiyor. Al\u0131m g\u00fcc\u00fc d\u00fc\u015ft\u00fck\u00e7e bu direkt olarak piyasaya yans\u0131yor. Mesela t\u00fcketimi artt\u0131rmak i\u00e7in baz\u0131 tedbirler al\u0131nd\u0131. Mesela in\u015faat sekt\u00f6r\u00fc te\u015fvik edildi.  Herkes maa\u015f\u0131n\u0131n \u00fc\u00e7te birini, 10 y\u0131l, 20 y\u0131l vadeli krediler kullanarak ipotek alt\u0131na ald\u0131rd\u0131. Bu hadise k\u0131sa vadede in\u015faat sekt\u00f6r\u00fcn\u00fc canland\u0131r\u0131r ama orta ve uzun vadede resesyona sebebiyet verir. \u00c7\u00fcnk\u00fc ki\u015fi 20 y\u0131ll\u0131k gelirinin \u00fc\u00e7te birini ipotek alt\u0131na ald\u0131rd\u0131 demektir bu. \u0130\u015fte resesyon geliyorum dedi zaten.<\/p>\n

\u0130kinci bir sebep de rekabet \u015fartlar\u0131n\u0131n e\u015fit olmamas\u0131d\u0131r. Ben Avrupa\u2019da bir\u00e7ok \u00fclke gezdim. Almanya, \u0130talya, Fransa, Avusturya, Bel\u00e7ika\u2019da ve daha bir\u00e7ok \u00fclkede bulundum. Oralarda Organize Sanayi B\u00f6lgeleri\u2019ni gezme imk\u00e2n\u0131m oldu. Mesela \u0130talya\u2019da saat 9.30\u201310.00\u2019dan \u00f6nce hi\u00e7bir i\u015fyeri a\u00e7\u0131lm\u0131yor. Saat 14.00 gibi kapan\u0131yor, 16.00\u2019da tekrar a\u00e7\u0131l\u0131yor. 20.00\u2019de tekrar kapan\u0131yor. Buna benzer uygulamalar ba\u015fka \u00fclkelerde de var. Bat\u0131 insan\u0131 tembel. Bizim i\u015fadam\u0131m\u0131z sabah\u0131n k\u00f6r\u00fcnde i\u015fyerine gelir. T\u0131rnaklar\u0131yla kaz\u0131ya kaz\u0131ya bir yerlere gelir. Bizim i\u015fadam\u0131m\u0131z m\u00fcte\u015febbistir, risk al\u0131r, sorumluluk ta\u015f\u0131r. Bizim insan\u0131m\u0131z \u00e7al\u0131\u015fkand\u0131r. Oysa bize her zaman \u015fu s\u00f6ylenir: \u201cSu akar T\u00fcrk bakar.\u201d Hay\u0131r. E\u011fer T\u00fcrkiye\u2019de su ak\u0131yorsa biz 3 bin metreden sondaj yaparak \u00e7\u0131kart\u0131yoruz. Avrupa\u2019daki gibi akan suyun yan\u0131nda oturmuyoruz Bizim i\u015fadam\u0131m\u0131z \u00e7al\u0131\u015fkan, ancak makro ekonomik dengelerin bir t\u00fcrl\u00fc d\u00fczelememesi, rekabet \u015fartlar\u0131n\u0131n e\u015fit olmamas\u0131 elimizi, aya\u011f\u0131m\u0131z\u0131 ba\u011fl\u0131yor. Bug\u00fcn elektrik maliyeti Avrupa\u2019daki i\u015fadam\u0131n\u0131n elektrik maliyetinin 4 kat\u0131d\u0131r. Bu g\u00fcn 1 litre do\u011falgaza, 1 litre benzine \u00f6dedi\u011fimiz bedelin 3\u2019te 2\u2019sine yak\u0131n\u0131 vergidir. Bu \u015fartlarda Avrupa\u2019n\u0131n i\u015fadam\u0131yla nas\u0131l m\u00fccadele edeceksiniz? Size soruyorum. Katma de\u011ferin %18\u2019lere \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131, yurt d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131karken kendi vatanda\u015f\u0131na vergi ve fon uygulayan bir \u00fclkedesiniz. Hangi \u015fartlarda siz bu insanlarla rekabet edebilirisiniz. Dolays\u0131yla biz \u015funu diyoruz. Rivayet edilir ki; B\u00fcy\u00fck \u0130skender\u2019in hocas\u0131 Aristo g\u00fcnd\u00fcz yerde oturmu\u015f topra\u011f\u0131n \u00fczerinde bir \u015feyler \u00e7iziyor. B\u00fcy\u00fck \u0130skender gelir, g\u00fcne\u015f ile Aristo aras\u0131na girmi\u015f g\u00f6lge etmektedir. Aristo g\u00f6lgede \u00e7izdiklerini g\u00f6rememektedir. B\u00fcy\u00fck \u0130skender sorar: Hocam ne zaman g\u00f6rsem devaml\u0131 \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor, devaml\u0131 bilgi \u00fcretiyorsunuz. Ben sizi \u00e7ok takdir ediyorum, dileyin benden ne dilerseniz. \u00d6yle deyince Aristo \u201cg\u00f6lge etme, ba\u015fka ihsan istemem\u201d der. Bizim i\u015fadam\u0131m\u0131z sadece bir \u015fey s\u00f6yl\u00fcyor. \u201cG\u00f6lge etme ba\u015fka ihsan istemem.\u201d Aya\u011f\u0131m\u0131zdaki prangalar\u0131 \u00e7\u00f6zd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz zaman; T\u00fcrk i\u015fadam\u0131n\u0131n ne kadar \u00fcretici, ne kadar etkili, yarat\u0131c\u0131 ve \u00e7al\u0131\u015fkan oldu\u011funu b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya g\u00f6recektir. Demek ki rekabet \u015fartlar\u0131n\u0131n da d\u00fczeltilmesi laz\u0131m.<\/p>\n

\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir sebep de, T\u00fcrk Liras\u0131n\u0131n a\u015f\u0131r\u0131 de\u011ferli olmas\u0131d\u0131r. D\u0131\u015far\u0131ya ihracat yap\u0131labilmesi i\u00e7in T\u00fcrk paras\u0131n\u0131n mutlaka rekabete uygun hale getirilmesi gerekir. Biz bunu 17 A\u011fustos 2007\u2019de s\u00f6yledik. Ve tarihten sonra da ba\u015fka toplant\u0131larda dile getirdik. Bak\u0131n kriz b\u00fcy\u00fcd\u00fc, birden vergi oranlar\u0131 d\u00fc\u015fmeye ba\u015flad\u0131. E\u011fer bu zaman\u0131nda yap\u0131labilseydi, bug\u00fcnden \u00e7ok daha etkili olurdu diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n

Bizdeki krizin \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc sebebi de \u201cglobalizm\u201ddir. \u0130\u015fadamlar\u0131m\u0131z\u0131n bu konuya \u00e7ok dikkat etmesi gerekiyor. Bir yere Carrefour, Migros, Real gibi bir al\u0131\u015fveri\u015f merkezi a\u00e7\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman, y\u00fczlerce bakkal, kasap, manav, \u015farkuteri vs. kapanmaya ve yine binlerce insan i\u015fsiz kalmaya ba\u015flar. \u0130ste bu durum globalle\u015fmenin tabii bir neticesidir.<\/p>\n

Yine ayn\u0131 \u015fekilde, \u015fehir merkezinde bir s\u00fcr\u00fc in\u015faat malzemesi satan, laminant parke satan firma var. Bu firmalar 100\u2013150 m d\u00fckk\u00e2n\u0131n i\u00e7erisinde sat\u0131\u015f yap\u0131yor. Buralar da bir s\u00fcr\u00fc insan \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Globalle\u015fen d\u00fcnya, dev yap\u0131 marketlerini do\u011furdu. Tekzen gibi, \u0130kea gibi, Praktiker gibi, Bauhaus gibi dev yap\u0131 marketleri isim ortakl\u0131\u011f\u0131 yaparak T\u00fcrkiye\u2019de ma\u011fazalar a\u00e7t\u0131lar. Bu marketlerde \u00e7ok basit bir in\u015faat malzemesini, fayanstan jakuzisine, duvar boyas\u0131ndan duvar k\u00e2\u011f\u0131d\u0131na kadar akl\u0131n\u0131za ne geliyorsa in\u015faat sekt\u00f6r\u00fcn\u00fcn b\u00fct\u00fcn kalemlerini bulabiliyorsunuz. Bu firmalar di\u011fer ma\u011fazalardan \u00e7ok daha ucuza sat\u0131yor. \u00c7\u00fcnk\u00fc toptan ve pe\u015fin alabiliyor. Bu firmalar ucuza satmakla kalm\u0131yor, al\u0131c\u0131ya finansman kolayl\u0131\u011f\u0131da sa\u011fl\u0131yor. Bunlarla esnaf\u0131n rekabet etmesi m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. 2000\u2019li y\u0131llar\u0131n ba\u015flar\u0131ndan itibaren \u00f6nce \u0130stanbul, sonra di\u011fer b\u00fcy\u00fck \u015fehirlerde a\u00e7\u0131lan bu firmalar\u0131n \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki 10 y\u0131l i\u00e7erisinde say\u0131lar\u0131 artacak ve mahalle bakkallar\u0131 teker teker nas\u0131l kapand\u0131 ise, in\u015faat sekt\u00f6r\u00fcnde i\u015f yapan firmalar\u0131n da teker teker kapan\u0131p gitti\u011fini g\u00f6receksiniz.<\/p>\n

Buna bilgisayar sekt\u00f6r\u00fcndeki globalle\u015fmeyi de \u00f6rnek verebiliriz. Bursa\u2019da bilgisayar ve bilgisayar aksesuar\u0131 sat\u0131\u015f\u0131yla ayakta duran y\u00fczlerce firma var. Yeni a\u00e7\u0131lmakta olan Gold, Vatan, Elektro World gibi dev firmalar, y\u00fczlerce k\u00fc\u00e7\u00fck firmay\u0131 kapanmak zorunda b\u0131rakmaktad\u0131r. Bursa i\u00e7in vermi\u015f oldu\u011fumuz bu \u00f6rnek t\u00fcm T\u00fcrkiye i\u00e7in ge\u00e7erlidir.<\/p>\n

Globalle\u015fme bu \u015fekilde b\u00fcy\u00fcyerek gidiyor. Peki bu i\u015fin sonu ne olacak? Bu i\u015fin sonunda, bir \u00fclkenin %5 i patron, %95\u2019i maa\u015fla \u00e7al\u0131\u015fan durumuna d\u00fc\u015fecek. \u015eu andaki gidi\u015fat buna do\u011fu gidiyor. Yani efendiler ve k\u00f6leler, d\u00fcnya bu d\u00fczene do\u011fru gidiyor. \u015eimdi buradaki efendiler kim olacak bu \u00e7ok \u00f6nemli.<\/p>\n

Globalle\u015fme mutlaka olacak bunu engellemenin imk\u00e2n\u0131 yok, \u00e7\u00fcnk\u00fc bu do\u011fal bir s\u00fcre\u00e7tir, suni bir s\u00fcre\u00e7 de\u011fildir. Teknolojinin geli\u015fmesi ile ileti\u015fimin geli\u015fmesi ile, ula\u015f\u0131m\u0131n geli\u015fmesi ile d\u00fcnyada s\u0131n\u0131rlar\u0131n kalk\u0131p uluslararas\u0131 ticaret ve hukukun geli\u015fmesi ile do\u011fal bir seyir halinde geli\u015fen bir durumdur. Bunu engelleyemezsiniz. Bundan ka\u00e7\u0131nmak buna direnmek do\u011fru de\u011fildir \u00e7\u00fcnk\u00fc o zaman d\u00fcnyadaki yap\u0131sal de\u011fi\u015fime ayak uyduramay\u0131z. Bu \u015funa benzer; \u0130stanbul\u2019da kitap yazarak ge\u00e7inen 60 bin ki\u015fi i\u015fsiz kalmas\u0131n diye Osmanl\u0131\u2019ya \u00fc\u00e7 y\u00fcz y\u0131l matbaan\u0131n getirilmemesine veya \u015fu kadar minib\u00fcs\u00e7\u00fc i\u015fsiz kalmas\u0131n diye Bursa\u2019ya metro yapmamaya benzer.<\/p>\n

\u0130\u015fte globalle\u015fme budur. Bu s\u00fcre\u00e7te al\u0131nmas\u0131 gereken tedbirler vard\u0131r. Evvela i\u015fadamlar\u0131m\u0131z markala\u015fmaya \u00e7ok dikkat etmesi gerekiyor. \u00dcretti\u011fimiz \u00fcr\u00fcn\u00fc markala\u015ft\u0131rmak, patentlemek ve bunun \u00fczerine yo\u011funla\u015fmak gelece\u011fin yat\u0131r\u0131md\u0131r. Markala\u015fmayan, merdiven alt\u0131 \u00fcretim yapan ya da fason \u00e7al\u0131\u015fan b\u00fct\u00fcn firmalar yok olmaya mahk\u00fbmdur. E\u011fer markala\u015fam\u0131yorsak; T\u00fcrkiye\u2019de ve d\u00fcnyada marka olmu\u015f firmalar\u0131n \u00fcretim ajanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ya da bayilikleri almak orta ve uzun vade de k\u00f6kl\u00fc \u00e7\u00f6z\u00fcmlerdir. \u00d6rne\u011fin x mobilya firmas\u0131n\u0131n bir yerdeki sat\u0131\u015f bayili\u011fini almak veya o x mobilyas\u0131n\u0131n \u00fcretiminin bir kolunun, mesela vida \u00fcretimine katk\u0131da bulunmak yani \u00fcretim ajanl\u0131\u011f\u0131 almak orta ve uzun vadede bir i\u015fadam\u0131n\u0131n hayat\u0131n\u0131 kurtar\u0131r.<\/p>\n

Demek ki bu konuyla alakal\u0131 alaca\u011f\u0131m\u0131z iki \u00f6nemli tedbir var. Birincisi markala\u015fmakt\u0131r ki, biz buna \u00e7ok \u00f6nem veriyoruz. Bu konuyla alakal\u0131 \u00f6nemli \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131m\u0131z var. \u0130kincisi de markala\u015fm\u0131\u015f olan bir firman\u0131n, kurumsalla\u015fm\u0131\u015f bir markan\u0131n \u00fcretim ajanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 veya sat\u0131\u015f bayili\u011fini alarak yola devam etmektir. Aksi takdirde \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki 20\u201325 y\u0131ll\u0131k s\u00fcre\u00e7 i\u00e7erisinde k\u00fc\u00e7\u00fck ve orta \u00f6l\u00e7ekli i\u015fletmeler hem globalizm, hem de i\u00e7imizdeki yap\u0131sal sorunlar nedeniyle maalesef eriyip gideceklerdir.<\/p>\n

Buraya kadar anlatt\u0131klar\u0131m\u0131z\u0131 \u00f6zetlersek, T\u00fcrkiye\u2019nin i\u00e7erisinde bulundu\u011fu krizin temel olarak 3 sebebinin oldu\u011funu g\u00f6rd\u00fck. Bunlardan ilki d\u00fcnyadaki krizdir, ikincisi, T\u00fcrkiye\u2019nin kendi yap\u0131sal sorunlar\u0131d\u0131r ve d\u00fcnyadaki kriz ortadan kalksa bile \u00fclkemizdeki krizin birdenbire ortadan kalkaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyoruz. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc ise, globalizmdir.<\/p>\n

Evet, konu\u015fmam\u0131 bitirirken son s\u00f6z olarak \u015funu s\u00f6yl\u00fcyorum. Bir millete yap\u0131lacak en b\u00fcy\u00fck k\u00f6t\u00fcl\u00fck onun kendine olan g\u00fcvenini elinden almakt\u0131r. \u201cBizden adam olmaz.\u201d \u201cT\u00fcrk\u2019\u00fcn akl\u0131 sonradan gelir.\u201d \u201cSu akar T\u00fcrk bakar.\u201d gibi ifadelerle kendine g\u00fcvenmeyen, korkak, Bat\u0131 bize ne der diye bacaklar\u0131 titreyen bir nesil b\u00fcy\u00fct\u00fcld\u00fc bu memlekette. H\u00e2lbuki bu millet art\u0131k son y\u0131llarda kendine d\u00f6n\u00fcyor. Kendimize g\u00fcvenece\u011fiz. Biz b\u00fcy\u00fck bir milletiz. Biz b\u00fcy\u00fck bir devletiz. Bir taraf\u0131m\u0131zda n\u00fcfusu 400 milyona dayanm\u0131\u015f T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131, di\u011fer tarafta yine 400-500 milyonluk orta-do\u011fuda ya\u015fan M\u00fcsl\u00fcman Arap d\u00fcnyas\u0131 var ki, Osmanl\u0131 400-500 y\u0131l, baz\u0131 yerlerde 600 y\u0131l bu b\u00f6lgelerde h\u00fck\u00fcm s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bug\u00fcn oralarda hala bizim m\u00fcsbet etkimiz devam etmektedir. Ayr\u0131ca M\u00fcsl\u00fcman ya da T\u00fcrk olmad\u0131\u011f\u0131 halde bize sempatiyle bakan bir\u00e7ok \u00fclke var. Mesela G\u00fcney Kore ve Japonya gibi… Dolay\u0131s\u0131yla T\u00fcrkiye Cumhuriyeti Devleti b\u00fcy\u00fck bir devlettir. T\u00fcrk halk\u0131 b\u00fcy\u00fck bir millettir. Biz d\u00fcnyan\u0131n en \u00e7al\u0131\u015fkan, en gayretli, en \u00e7ok risk alabilen g\u00f6z\u00fc kara milletlerinden bir tanesiyiz. K\u00fcrt olabilir, \u00c7erkez olabilir, Bo\u015fnak olabilir, k\u00f6k\u00fcm\u00fcz nereden gelirse gelsin bu millet \u00e7al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131yla, kendine g\u00fcveni ile tekrardan aya\u011fa kalkacak ve in\u015fallah cumhuriyetimizin 100. y\u0131l\u0131na d\u00fcnyan\u0131n lider \u00fclkelerinden bir tanesi ve hatta d\u00fcnyan\u0131n lider \u00fclkesi olarak girece\u011fine inan\u0131yoruz. \u0130\u015f d\u00fcnyas\u0131 olarak da bizler \u00fczerimize d\u00fc\u015feni yapmal\u0131 ve asla ve asla kendimize olan g\u00fcveni kaybetmemeliyiz.<\/p>\n

 <\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

M.\u0130lyas Bozkurt \u0130nsan, geli\u015fme kabiliyeti ile d\u00fcnyaya gelmi\u015ftir ve geli\u015fimin kayna\u011f\u0131 h\u00fcrriyettir. E\u011fer insano\u011flu yery\u00fcz\u00fcne geli\u015fim i\u00e7in g\u00f6nderilmemi\u015f olsayd\u0131, bu kadar kabiliyet verilmezdi. D\u00fcnyadaki ekonomik krizin sebepleri, sonu\u00e7lar\u0131, T\u00fcrkiye\u2019ye etkileri ve \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00f6nerileri Bildi\u011finiz gibi d\u00fcnyada \u015fu anda bir kriz var. Evvela d\u00fcnyada ya\u015fanan krizin ne oldu\u011funun \u00e7ok iyi tespit edilmesi gerekiyor. \u0130kinci a\u015famada ise, …<\/p>","protected":false},"author":1,"featured_media":1364,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"ngg_post_thumbnail":0},"categories":[46],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tesam.org.tr\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/642"}],"collection":[{"href":"https:\/\/tesam.org.tr\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tesam.org.tr\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tesam.org.tr\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tesam.org.tr\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=642"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/tesam.org.tr\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/642\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1365,"href":"https:\/\/tesam.org.tr\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/642\/revisions\/1365"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tesam.org.tr\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1364"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tesam.org.tr\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=642"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tesam.org.tr\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=642"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tesam.org.tr\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=642"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}